به گزارش خبرگزاری ایمنا، نوجوانی مرحلهای سرنوشتساز در زندگی هر فرد و دورهای است که در آن ذهن و جسم در حال تغییرات سریع و عمیق هستند. نوجوانان در این سنین با پرسشهای فراوان درباره هویت، آینده و جایگاه اجتماعی خود روبهرو میشوند. و همین پرسشگری و میل به تجربههای تازه، اگرچه نشانهای از رشد طبیعی است، اما میتواند زمینهساز ورود به مسیرهای پرخطر شود. مصرف دخانیات یا مواد مخدر در نگاه نخست ممکن است برای نوجوانان تنها یک تجربه کوچک و بیاهمیت جلوه کند، اما در واقع میتواند آغازگر چرخهای باشد که پیامدهای سنگین جسمی، روانی و اجتماعی به دنبال دارد.
نیاز به استقلال و اثبات خود یکی از ویژگیهای بارز نوجوانی است، بسیاری از نوجوانان تلاش میکنند با رفتارهایی متفاوت از والدین یا بزرگترها، هویت مستقل خود را نشان دهند. روشن کردن یک سیگار یا امتحان کردن مادهای ناشناخته، در نگاه آنان نماد بلوغ و جسارت است و این رفتارها اغلب از سر کنجکاوی یا برای نمایش قدرت در برابر دیگران شکل میگیرد، اما در حقیقت میتواند به تدریج به عادتی خطرناک تبدیل شود. نوجوانی که در پی اثبات خود است، اگر راههای سالم برای این کار نیابد، ممکن است به سمت رفتارهای پرخطر سوق داده شود.
تأثیر گروه همسالان در این میان بسیار پررنگ است؛ نوجوانان برای پذیرفته شدن در جمع دوستان یا برای جلوگیری از طرد شدن، گاهی به پیشنهادهای ناسالم تن میدهند و فشار اجتماعی و میل به تعلق، قدرت تصمیمگیری منطقی را کاهش میدهد و کنجکاوی ساده را به تجربهای عملی بدل میکند. بسیاری از نوجوانان اولین بار مصرف دخانیات یا مواد مخدر را در جمع دوستان تجربه میکنند، نه به دلیل نیاز واقعی، بلکه برای هماهنگی با گروه و این نشان میدهد که آموزش مهارتهای اجتماعی و توانایی نه گفتن تا چه اندازه حیاتی است.
رسانهها و فضای مجازی نیز نقش مهمی در شکلگیری نگرش نوجوانان دارند و فیلمها، موسیقیها و شبکههای اجتماعی گاهی تصویری جذاب و بیخطر از مصرف دخانیات یا مواد مخدر ارائه میدهند و نوجوانی که هنوز مهارت تحلیل انتقادی را نیاموخته، ممکن است این تصاویر را بهعنوان الگو بپذیرد و تصور کند که مصرف این مواد نشانهای از آزادی یا جذابیت است. در چنین شرایطی، آگاهیبخشی و آموزش رسانهای اهمیت ویژهای پیدا میکند تا نوجوان بتواند میان واقعیت و تصویرسازیهای اغراقآمیز تفاوت قائل شود.
نوجوانان اگر به درستی هدایت نشوند، برای تجربههای هیجانی به سمت رفتارهای پرخطر کشیده خواهند شد
ابوذر گلورز، روانشناس و مشاور خانواده و استاد دانشگاه با اشاره به کنجکاوی برخی نوجوانان در خصوص مصرف مواد مخدر و دخانیات و با بیان اینکه کنجکاوی یکی از ویژگیهای طبیعی و ضروری دوران نوجوانی است، به خبرنگار ایمنا میگوید: نوجوانان به طور طبیعی میل دارند موقعیتها و موضوعات جدید را بشناسند و تجربه کنند و این ویژگی زمانی میتواند خطرساز شود که با نبود بلوغ فکری، هیجانی و شناختی همراه شود.
وی با بیان اینکه در چنین شرایطی، نوجوان ممکن است تحت تأثیر دوستان یا محیط اطراف، تصمیمهایی بگیرد که پیامدهای منفی داشته باشد، میافزاید: برخوردهای دستوری و ممنوع کننده، مانند گفتن یک نه قاطع بدون توضیح، دیگر پاسخگوی نیازهای نوجوان امروز نیست و نوجوان نیاز دارد که یاد بگیرد فکر کند، تحلیل کند و تصمیم آگاهانه بگیرد.
روانشناس و مشاور خانواده و استاد دانشگاه با بیان اینکه آموزش تفکر انتقادی، مهارت حل مسئله و جرئت نه گفتن باید از سالهای اولیه زندگی آغاز شود، نه زمانی که بحران شکل گرفته است، تصریح میکند: نوجوانی که مهارت نه گفتن را تمرین کرده باشد، در موقعیتهای فشار همسالان میتواند از خودش محافظت کند، همچنین نوجوانان تجربهگرا یا نوجو، اگر به درستی هدایت نشوند، ممکن است برای تجربههای هیجانی به سمت رفتارهای پرخطر کشیده شوند.
چگونه از اعتیاد نوجوانان پیشگیری کنیم؟
گلورز با بیان اینکه تغییرات دوران نوجوانی بخشی از مسیر طبیعی رشد هستند، اما نقش خانواده و آموزش صحیح در این دوران بسیار حیاتی است، ادامه میدهد: اگر این ویژگیها بهدرستی شناخته و مدیریت شوند، میتوان از بسیاری از آسیبها از جمله گرایش به مصرف مواد مخدر پیشگیری کرد.
وی با اشاره به اینکه ترساندن نوجوانان با تصاویر، تهدید یا هشدارهای اغراقآمیز نهتنها مؤثر نیست، بلکه در بسیاری از موارد نتیجه معکوس دارد، میگوید: میتوان گفت تمام نوجوانان و بزرگسالان از خطرات مصرف سیگار و مواد مخدر آگاه هستند، اما آگاهی به تنهایی مانع رفتار پرخطر نمیشود و آنچه اغلب در زندگی این افراد کمرنگ است، حضور یک فرد دلسوز، همراه و قابل اعتماد است.
روانشناس و مشاور خانواده و استاد دانشگاه با بیان اینکه در دوران نوجوانی، پدر و مادر میتوانند نقش همان فرد دلسوز را ایفا کنند، اضافه میکند: والدین باید بدون قضاوت، بدون تهدید و بدون تحقیر، کنار نوجوان بایستند و با او گفتوگو کنند و نوجوانی که از قبل آموزش دیده، مهارت نه گفتن دارد و از پیامدهای مصرف آگاه است، حتی در جمع همسالان میتواند قاطعانه پیشنهاد مصرف را رد کند.
کنجکاوی دوران نوجوانی میتواند زمینهساز تجربههای پرخطر مانند مصرف مواد مخدر و دخانیات باشد
زهره سادات کاظمی، روانشناس و مشاور تربیتی با بیان اینکه نوجوانی مرحلهای حساس از رشد انسان است که در آن فرد به دنبال تجربههای تازه و کشف ناشناختهها است، به خبرنگار ایمنا میگوید: این کنجکاوی طبیعی، اگرچه میتواند زمینهساز یادگیری و رشد باشد، اما در بعضی موارد نوجوانان را به سمت تجربههای پرخطر مانند مصرف مواد مخدر و دخانیات سوق میدهد و فشار همسالان، تبلیغات پنهان یا آشکار و میل به استقلال از خانواده، عواملی هستند که این کنجکاوی را تشدید میکنند.
وی با بیان اینکه برای برخورد با این کنجکاوی، والدین و مربیان باید رویکردی آگاهانه و بدون قضاوت داشته باشند، میافزاید: سرزنش یا برخورد خشن به طور معمول نتیجه معکوس دارد و نوجوان را بیشتر به سمت تجربههای ممنوعه سوق میدهد و در مقابل، گفتوگوی صمیمانه، ارائه اطلاعات علمی و واقعی درباره عوارض مصرف مواد و ایجاد فضایی امن برای پرسشگری میتواند نوجوان را از مسیر خطر دور کند.
روانشناس و مشاور تربیتی با اشاره به اینکه یکی از مهارتهای کلیدی در پیشگیری، آموزش نه گفتن به فشار همسالان است، تصریح میکند: بسیاری از نوجوانان به دلیل ترس از طرد شدن یا تمایل به پذیرفته شدن در جمع، به مصرف دخانیات یا مواد مخدر تن میدهند و اگر نوجوان یاد بگیرد که با اعتماد به نفس و احترام، پیشنهادهای ناسالم را رد کند، احتمال ورود او به چرخه اعتیاد به طور چشمگیری کاهش مییابد.
پیشگیری از اعتیاد در نوجوانان نیازمند ترکیبی از آموزش، حمایت اجتماعی و ایجاد فرصتهای سالم برای تجربهگری است
کاظمی با بیان اینکه مهارت دیگر، تقویت خودآگاهی و توانایی مدیریت هیجانها است، ادامه میدهد: نوجوانانی که یاد میگیرند احساسات خود مانند اضطراب، خشم یا کنجکاوی شدید را بشناسند و راههای سالمی برای تخلیه آنها پیدا کنند، کمتر به سمت مصرف مواد به عنوان راهحل موقت کشیده میشوند. ورزش، هنر، مطالعه و فعالیتهای گروهی سالم میتوانند جایگزینهای مؤثری باشند.
وی با بیان اینکه نقش خانواده در این میان بسیار حیاتی است، میگوید: والدین باید الگویی سالم برای فرزندان خود باشند و مصرف دخانیات یا رفتارهای ناسالم در محیط خانواده، پیام متناقضی به نوجوان منتقل میکند، همچنین ایجاد روابط گرم و حمایتگرانه، شنیدن دغدغههای نوجوان بدون قضاوت و مشارکت دادن او در تصمیمگیریهای خانوادگی، حس ارزشمندی و تعلق را در او تقویت میکند.
روانشناس و مشاور تربیتی اضافه میکند: پیشگیری از اعتیاد در نوجوانان نیازمند ترکیبی از آموزش، حمایت اجتماعی و ایجاد فرصتهای سالم برای تجربهگری است. اگر جامعه، مدرسه و خانواده دست به دست هم دهند و مهارتهای زندگی را به نوجوانان بیاموزند، کنجکاوی طبیعی آنها به سمت مسیرهای سازنده هدایت خواهد شد و خطر ورود به چرخه اعتیاد به حداقل میرسد.
آموزش مهارتهای زندگی از سنین پایین، یکی از مؤثرترین راهکارها برای پیشگیری است: مهارتهایی مانند تصمیمگیری، حل مسئله، مدیریت هیجان و نه گفتن به فشار همسالان، ابزارهایی هستند که نوجوان را در برابر وسوسهها مقاوم میسازند و این آموزشها باید به صورت عملی و در قالب فعالیتهای جذاب ارائه شوند تا نوجوان بتواند آنها را در زندگی واقعی به کار گیرد. به عنوان مثال، تمرینهای گروهی، بازیهای آموزشی یا کارگاههای مهارتآموزی میتوانند به نوجوانان کمک کنند تا در موقعیتهای واقعی، توانایی مقابله با فشارهای بیرونی را داشته باشند.
خانواده در این مسیر نقشی بنیادین ایفا میکند و والدین باید فضایی ایجاد کنند که نوجوان بتواند آزادانه پرسشهای خود را مطرح و پاسخهای صادقانه دریافت کند. سکوت یا برخورد قهرآمیز، تنها کنجکاوی را پنهان میکند و نوجوان را به جستوجوی پاسخ در منابع نامطمئن سوق میدهد، همچنین رفتار والدین به عنوان الگو بسیار مهم است و اگر والدین خود به مصرف دخانیات یا رفتارهای ناسالم روی آورند، نوجوان پیام متناقضی دریافت میکند و احتمال گرایش او افزایش مییابد.
مدرسه نیز میتواند با برنامههای آموزشی و فرهنگی، جایگزینهای سالمی برای کنجکاوی نوجوانان فراهم کند و فعالیتهای ورزشی، هنری و علمی نه تنها انرژی نوجوان را تخلیه میکنند، بلکه حس تعلق و ارزشمندی را در او تقویت میکند و این حس تعلق، سپری در برابر وسوسههای بیرونی خواهد بود. نوجوانی که در مدرسه فرصت تجربههای سالم و هیجانانگیز دارد، کمتر به دنبال تجربههای پرخطر میرود.
باید پذیرفت که کنجکاوی نوجوانان امری طبیعی و اجتنابناپذیر است و هنر والدین، مربیان و جامعه در این است که این کنجکاوی را به مسیرهای سازنده هدایت کنند. اگر نوجوان فرصت تجربههای سالم و هیجانانگیز داشته باشد، احتمال گرایش او به دخانیات و مواد مخدر کاهش مییابد و چرخه اعتیاد پیش از آغاز، متوقف میشود و این نگاه پیشگیرانه، نه تنها سلامت فردی نوجوان را تضمین میکند، بلکه آیندهای سالمتر برای جامعه رقم خواهد زد.
منبع: ایمنا
