به گزارش خبرگزاری ایمنا، ساعت از نیمه روز گذشته و نوجوان هنوز گوشهای از خانه مشغول کاری است که خودش انتخاب کرده؛ شاید بازی، تماشای یک فیلم، ورق زدن کتابی که مدتهاست نیمهکاره مانده یا سرهم کردن چیزی که از مدتها قبل ذهنش را درگیر کرده است. چند روز دیگر، اما همین ساعتهای کشدار و بیدغدغه جای خود را به زنگ مدرسه، تکالیف، امتحان و برنامههای منظم روزانه میدهند. فاصله میان این دو سبک زندگی، فقط تغییر برنامه روزانه نیست؛ نوجوان از فضایی که در آن فرصت بیشتری برای انتخاب داشته، دوباره وارد محیطی میشود که چارچوب و الزام بیشتری دارد.
شاید به همین دلیل، روزهای پایانی تابستان فقط زمان مناسبی برای آماده شدن برای مدرسه نباشد؛ فرصتی است برای نگاه کردن به آنچه در ماههای گذشته برای نوجوان اتفاق افتاده است، اینکه او وقتش را چگونه گذرانده، چه چیزهایی را تجربه کرده، به چه فعالیتهایی علاقه نشان داده، از چه چیزهایی لذت برده و در چه موقعیتهایی فرصت داشته خودش تصمیم بگیرد. اوقات فراغت اگرچه در ظاهر بخشی از زمان بدون برنامه زندگی است، میتواند در همین تجربههای ساده، به فرصتی برای شناخت خود، شکلگیری استقلال و رشد مهارتهای نوجوان تبدیل شود.
تابستان آرامآرام به روزهای پایانی خود نزدیک میشود؛ روزهایی که وسایل مدرسه دوباره از کمدها بیرون میآیند، برنامه خواب و بیداری خانوادهها تغییر میکند و نوجوانان خود را برای بازگشت به کلاسهای درس آماده میکنند. در میان این رفتوآمدها و آماده شدنها برای شروع سال تحصیلی، شاید بد نباشد کمی به ماههایی فکر کنیم که گذشت؛ به روزهایی که بخشی از آنها با بازی، استراحت، دیدار با دوستان، تجربههای تازه و فعالیتهای انتخابی نوجوانان سپری شد.
اوقات فراغت تنها فاصلهای میان دو دوره تحصیلی نیست که قرار باشد با کلاسهای مختلف پر شود. این زمان، بهویژه برای نوجوانی که در مسیر شناخت خود و ساختن هویت شخصیاش قرار دارد، میتواند فرصتی برای تجربه کردن، انتخاب کردن و کشف علاقهمندیهایی باشد که شاید در برنامه فشرده مدرسه کمتر مجال بروز پیدا کنند. گاهی یک سرگرمی ساده، یک فعالیت هنری، همراهی با دوستان یا حتی ساعاتی خلوت و استراحت، بخشی از فرایند رشد نوجوان است.
در سالهای کودکی و نوجوانی، رشد فقط در کتابهای درسی و فضای مدرسه اتفاق نمیافتد. فرزندان در ارتباط با خانواده و دوستان، در تجربه فعالیتهای مختلف و حتی در انتخاب اینکه زمان آزاد خود را چگونه بگذرانند، مهارتهایی را تمرین میکنند که میتواند در شکلگیری شخصیت، استقلال، خلاقیت و توانایی تصمیمگیری آنها اثرگذار باشد و از همینرو، کیفیت اوقات فراغت میتواند در کنار آموزش رسمی، بخشی از مسیر رشد و پیشرفت نوجوان باشد.
حالا که تعطیلات تابستانی در حال تمام شدن و سال تحصیلی جدید در آستانه آغاز است، نگاه دوباره به اوقات فراغت اهمیت پیدا میکند؛ نه برای قضاوت درباره اینکه نوجوان تابستانش را چقدر مفید گذرانده، بلکه برای اینکه ببینیم آیا در این مدت فرصت کافی برای استراحت، انتخاب، تجربه و شناخت بیشتر خودش داشته است یا نه و شاید همین نگاه بتواند به خانوادهها کمک کند تا در سال تحصیلی پیشرو، میان درس، مسئولیت، تفریح و نیازهای واقعی نوجوان تعادل بهتری ایجاد کنند.
اوقات فراغت نوجوانان؛ فرصتی برای انتخاب، تجربه و رشد
حسین روزبهانی، استاد دانشگاه، دکتری روانشناسی بالینی و عضو سازمان روانشناسی کشور با بیان اینکه خانوادهها در دوران نوجوانی بهتر است به جای تلاش برای پر کردن تمام زمان فرزندشان، به کیفیت رابطهای که با او دارند توجه کنند، به خبرنگار ایمنا میگوید: ایجاد رابطهای بر پایه محبت بیقید و شرط و اعتماد متقابل از سالهای پیش از نوجوانی، باعث میشود فرزند در موقعیتهای مختلف، از جمله انتخاب دوستان و نحوه گذراندن اوقات فراغت، در صورت نیاز از والدین کمک بخواهد.
وی با بیان اینکه حمایت خانواده زمانی مؤثرتر است که بدون سرزنش و قضاوت باشد و به نوجوان احساس امنیت و ارزشمندی بدهد، میافزاید: نوجوان در این دوره با تغییرات جسمانی و روانی مختلفی روبهرو است که گاهی میتواند بر عزت نفس او اثر بگذارد، همچنین نگرانی از طرد شدن و نیاز به تأیید همسالان ممکن است در انتخاب دوستان و فعالیتهای او نقش داشته باشد.
دکتری روانشناسی بالینی با بیان اینکه برخورداری از یک رابطه امن با خانواده میتواند به نوجوان کمک کند تا در مسیر شکلگیری هویت خود، انتخابهای آگاهانهتری داشته باشد، ادامه میدهد: اوقات فراغت نباید با برنامههای متعدد و فشرده پر شود و تعداد فعالیتهای نوجوان باید محدود و مشخص باشد و میان اوقات فراغت و سایر نیازهای او تعادل برقرار شود.
اوقات فراغت مفید چه ویژگیهایی دارد؟
روزبهانی میگوید: برنامهای پیچیده و سرشار از هدف، نهتنها موفقیت آینده نوجوان را تضمین نمیکند، بلکه ممکن است سایر ابعاد زندگی او را نیز تحت تأثیر قرار دهد و در مقابل، زمانی که نوجوان در انتخاب نحوه گذراندن وقت آزاد خود نقش داشته باشد، فرصت بیشتری برای استراحت، بازی، ارتباط با دوستان و شناخت علاقهمندیهایش پیدا میکند.
وی اضافه میکند: نمیتوان برای همه نوجوانان یک برنامه یکسان در نظر گرفت، چراکه علایق، تواناییها و نیازهای آنها با یکدیگر متفاوت است. اوقات فراغت باید متناسب با ویژگیهای هر نوجوان شکل بگیرد و امکانات لازم برای تفریحات سالم در اختیار او قرار گیرد و چنین شرایطی علاوه بر کاهش احتمال گرایش به فعالیتهای ناسالم، میتواند زمینه رشد خلاقیت، نوآوری و شکوفایی نوجوان را فراهم کند.
دکتری روانشناسی بالینی با بیان اینکه بهتر است خانوادهها بهجای افزایش تعداد کلاسها و برنامهها، به کیفیت تجربهای که فرزندشان از اوقات فراغت به دست میآورد توجه کنند و در عین همراهی با او، فرصت انتخاب و تجربه را نیز در اختیارش قرار دهند، خاطرنشان میکند: اوقات فراغت باید تا حد زیادی بر اساس انگیزه درونی فرد شکل بگیرد و نوجوان بتواند بدون فشار و اجبار، فعالیتی را برای تفریح، استراحت، حفظ سلامت یا افزایش دانش و آگاهی انتخاب کند.
یک تابستان پر از تجربه پشت درهای مدرسه
احمد پدرام، روانشناس و مشاور خانواده با بیان اینکه اکنون که به روزهای پایانی تعطیلات تابستانی نزدیک شدهایم، ممکن است برخی والدین نگران باشند که فرزندشان بخش زیادی از تابستان را بدون حضور منظم در کلاس، ورزش یا فعالیتهای آموزشی سپری کرده است، به خبرنگار ایمنا میگوید: اوقات فراغت به معنای پر کردن تمام ساعتهای روز با برنامههای مختلف نیست، بلکه فرصتی برای استراحت، بازی، تجربه و انتخاب آزادانه است.
وی میافزاید: کودکی که ماهها در فضای مدرسه و برنامههای منظم قرار داشته، طبیعی است که بخشی از تابستان را به فعالیتهایی اختصاص دهد که خودش انتخاب کرده است و شرکت نکردن مداوم در کلاسها نباید به معنای بیانگیزگی یا هدر رفتن تعطیلات تلقی شود و یکی از نکات مهم در مدیریت اوقات فراغت، توجه به نیاز کودک به استقلال و انتخاب است.
روانشناس و مشاور خانواده با بیان اینکه گاهی والدین رفتارهایی مانند تمایل به بازی، استراحت یا بیعلاقگی به برنامههای از پیش تعیینشده را با برچسبهایی مانند لجبازی یا تنبل بودن تفسیر میکنند، در حالی که این رفتارها میتواند بخشی از روند طبیعی رشد شخصیت کودک باشد، تصریح میکند: بهطور ویژه کودکی که به دوره نوجوانی نزدیک میشود، بهتدریج تمایل بیشتری به انتخاب شخصی و آزادی عمل پیدا میکند و بهتر است برنامه اوقات فراغت نیز متناسب با همین نیازهای رشدی تنظیم شود.
پدرام ادامه میدهد: از سوی دیگر، نباید شیوه گذراندن اوقات فراغت کودکان را با یکدیگر مقایسه کرد. ممکن است یک کودک از شرکت در کلاسها و فعالیتهای مختلف لذت ببرد و کودک دیگری بازی، مطالعه، استراحت یا فعالیتهای فردی را ترجیح دهد، این تفاوتها نشانه ضعف نیستند، زیرا هر کودک شخصیت، علاقه، استعداد و سرعت رشد متفاوتی دارد.
هدف از اوقات فراغت، فقط پر کردن زمان یا افزایش تعداد فعالیتها نیست
وی با بیان اینکه برنامهریزی برای اوقات فراغت زمانی میتواند مؤثر باشد که ویژگیهای فردی کودک در آن در نظر گرفته شود، نه اینکه همه کودکان به یک شکل و با یک الگو اوقات فراغت خود را سپری کنند، میگوید: اوقات فراغت میتواند فرصتی برای شناخت بهتر علایق و استعدادهای کودک باشد.
روانشناس و مشاور خانواده اضافه میکند: گاهی کودکی در این زمان به جای فعالیتهای آموزشی معمول، به کارهایی همچون طراحی، ساخت وسایل، نجاری، مکانیکی یا فعالیتهای فنی علاقه نشان میدهد. چنین علاقههایی را نباید کماهمیتتر از فعالیتهای تحصیلی دانست، چراکه میتوانند زمینه رشد خلاقیت، مهارت حل مسئله و حتی شکلگیری مسیرهای شغلی آینده را فراهم کنند و تابستان میتواند فرصت مناسبی باشد تا کودک بدون فشار و اجبار، علایق خود را تجربه و توانمندیهایش را بهتر کشف کند.
پدرام با بیان اینکه در این میان، نقش والدین بیشتر از آنکه پر کردن تمام زمان کودک با برنامه باشد، فراهم کردن شرایط مناسب برای تجربه و انتخاب است، میافزاید: خانواده میتواند با همراهی کودک، فعالیتهایی متناسب با علاقه و توانایی او را انتخاب کند، اما لازم نیست تمام ساعات فراغت از پیش برنامهریزی شده باشد.
وی خاطرنشان میکند: حتی زمانی که کودک در حال بازی، استراحت یا انجام فعالیتی ساده و مورد علاقه خودش است، ممکن است در حال تجربه کردن، تصمیمگیری و شناخت بهتر خود باشد. هدف از اوقات فراغت، فقط پر کردن زمان یا افزایش تعداد فعالیتها نیست، بلکه فراهم کردن فرصتی برای استراحت، انتخاب، تجربه و رشد است.
با پایان تابستان قرار نیست تمام تجربههایی که نوجوان در این مدت به دست آورده کنار گذاشته شود و همهچیز دوباره به برنامههای درسی و تکالیف مدرسه محدود شود. آنچه در روزهای فراغت اتفاق افتاده، از بازی و ارتباط با دوستان گرفته تا تجربه علایق تازه و حتی استراحت، میتواند بخشی از مسیر شناخت و رشد او باشد؛ مسیری که با شروع مدرسه نیز ادامه پیدا میکند.
در این میان، شاید یکی از مهمترین نکتهها برای والدین این باشد که اوقات فراغت را فقط فرصتی برای پر کردن ساعتهای خالی فرزندشان نبینند. نوجوان به زمانی نیاز دارد که در آن بتواند انتخاب کند، علایقش را بشناسد و در کنار دیگران بودن یا حتی فاصله گرفتن از هیاهوی روزمره را تجربه کند. برنامهریزی برای این زمان ضروری است، اما برنامهای که تمام انتخابها را از نوجوان بگیرد، دیگر چندان با مفهوم فراغت و نیازهای رشدی او همخوانی ندارد.
با شروع سال تحصیلی، خانوادهها بار دیگر با دغدغههایی همچون درس، موفقیت، برنامهریزی و آینده فرزندان مواجه خواهند شد و با این حال، در کنار همه این نگرانیها نباید فراموش کرد که نوجوان برای رشد متعادل، تنها به پیشرفت تحصیلی نیاز ندارد. داشتن رابطهای امن با خانواده، احساس ارزشمندی، امکان تجربه کردن و برخورداری از تفریح و استراحت نیز بخشی از نیازهای اوست و میتواند به شکلگیری اعتمادبهنفس و استقلال بیشتر کمک کند.
شاید بهترین پایان برای تابستان این نباشد که بپرسیم فرزندمان چقدر از تعطیلات استفاده کرد؟، بلکه این باشد که از خودمان بپرسیم در این تابستان چقدر فرصت داشت خودش را بهتر بشناسد؟ و با نزدیک شدن به آغاز سال تحصیلی، میتوان تجربههای ماههای گذشته را به فرصتی برای ساختن تعادل تازهای میان آموزش، زندگی اجتماعی، استراحت و علایق شخصی نوجوان تبدیل کرد؛ تعادلی که شاید ارزش آن، از پر کردن تمام ساعتهای فراغت با برنامههای مختلف بیشتر باشد.
منبع: ایمنا
