به گزارش خبرگزاری ایمنا، تعطیلی مدارس به‌دلیل آلودگی هوا، سرما و شرایط اضطراری، در سال‌های اخیر آموزش مجازی را به یکی از راهکارهای ادامه فعالیت‌های آموزشی تبدیل کرده است؛ راهکاری که قرار بود مانع توقف یادگیری شود، اما اجرای آن همیشه به معنای برگزاری کلاس‌های مؤثر و حضور فعال دانش‌آموزان نبوده است. گاهی کلاس‌ها تشکیل می‌شوند، معلمان درس می‌دهند و دانش‌آموزان پشت صفحه نمایش حاضرند، اما آنچه در عمل اتفاق می‌افتد با یادگیری واقعی فاصله دارد.
تجربه چندساله آموزش غیرحضوری این انتظار را ایجاد می‌کرد که دانش‌آموزان به‌تدریج با این شیوه آموزش سازگار شوند و بتوانند در شرایط مختلف، مسئولیت یادگیری خود را بر عهده بگیرند، با این حال، هنوز هم تغییر کلاس حضوری به مجازی برای بسیاری از آن‌ها با چالش‌هایی همراه است.
واقعیت این است که یادگیری در خانه فقط به دسترسی به اینترنت و حضور در یک کلاس مجازی خلاصه نمی‌شود. دانش‌آموز باید بتواند تمرکز خود را حفظ کند، زمانش را مدیریت کند، انگیزه داشته باشد و بدون حضور فیزیکی معلم و هم‌کلاسی‌ها، ارتباط خود را با فضای آموزشی حفظ کند. مهارت‌هایی که شکل‌گیری آن‌ها به تمرین، آموزش و آمادگی روانی نیاز دارد.
حالا که غیرحضوری‌شدن مدارس ممکن است در هر مقطع و به دلایل مختلف تکرار شود، این پرسش اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که چرا با وجود چند سال تجربه آموزش مجازی، هنوز برای بسیاری از دانش‌آموزان حضور در کلاس آنلاین به یک تجربه دشوار تبدیل می‌شود؟ آیا مسئله فقط به امکانات و زیرساخت‌ها مربوط است یا باید آمادگی روانی و مهارت‌های یادگیری دانش‌آموزان را نیز جدی‌تر گرفت؟
کلاس آنلاین؛ تجربه‌ای که هنوز عادی نیست
زهره سادات کاظمی، روان‌شناس و مشاور تربیتی با بیان اینکه با گذشت چند سال از تجربه آموزش مجازی، هنوز هم غیرحضوری شدن مدارس برای برخی از دانش‌آموزان به معنای تغییر ناگهانی در روند زندگی روزمره و برنامه تحصیلی است، به خبرنگار ایمنا می‌گوید: هر بار که به‌دلیل آلودگی هوا، برودت هوا یا شرایط اضطراری مدارس تعطیل می‌شوند، دانش‌آموزان باید از فضای کلاس و تعامل مستقیم با معلم فاصله بگیرند و پشت صفحه نمایشگر به یادگیری ادامه دهند؛ تغییری که به ظاهر ساده است، اما در عمل می‌تواند چالش‌های متعددی به همراه داشته باشد.
وی با بیان اینکه یکی از مهم‌ترین چالش‌های آموزش مجازی، حفظ تمرکز و انگیزه در محیط خانه است، می‌افزاید: برخلاف مدرسه که فضای آن به‌طور مشخص برای آموزش طراحی شده، خانه محل استراحت، تفریح و ارتباطات خانوادگی نیز هست. همین موضوع موجب می‌شود مرز میان زمان درس خواندن و اوقات فراغت برای برخی دانش‌آموزان کم‌رنگ شود و آن‌ها نتوانند همچون روزهای حضور در مدرسه، نظم مشخصی برای فعالیت‌های آموزشی خود داشته باشند.
روان‌شناس و مشاور تربیتی تصریح می‌کند: نداشتن ارتباط چهره‌به‌چهره با معلم و هم‌کلاسی‌ها هم می‌تواند بر انگیزه یادگیری تأثیر بگذارد. بسیاری از دانش‌آموزان در فضای مدرسه از طریق تعامل با دوستان، پرسش و پاسخ در کلاس و حتی رقابت‌های درسی انگیزه می‌گیرند، اما در کلاس مجازی بخشی از این محرک‌ها کاهش پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، حضور در کلاس همیشه به معنای مشارکت فعال یا یادگیری مؤثر نیست.
ایجاد تعادل میان حمایت والدین و استقلال دانش‌آموز یکی از ضرورت‌های موفقیت در آموزش مجازی است
کاظمی ادامه می‌دهد: خودتنظیمی یکی از مهارت‌های مهم برای موفقیت در آموزش غیرحضوری است. دانش‌آموز باید بتواند زمان خود را مدیریت کند، بدون نظارت مستقیم معلم تکالیفش را انجام دهد و در برابر عوامل حواس‌پرتی مقاومت کند. این مهارت‌ها به‌صورت خودکار و فقط با تجربه چند دوره کلاس آنلاین شکل نمی‌گیرند و نیازمند آموزش و تمرین مستمر هستند.
وی با بیان اینکه در این میان، نقش خانواده‌ها نیز اهمیت ویژه‌ای دارد، می‌گوید: والدین گاهی ناچار می‌شوند هم‌زمان با مسئولیت‌های شغلی و خانوادگی، بر روند آموزش فرزندان خود نظارت کنند. از طرفی، نظارت بیش از اندازه نیز ممکن است فرصت استقلال و مسئولیت‌پذیری را از دانش‌آموز بگیرد، بنابراین ایجاد تعادل میان حمایت والدین و استقلال دانش‌آموز یکی از ضرورت‌های موفقیت در آموزش مجازی است.
روان‌شناس و مشاور تربیتی اضافه می‌کند: به نظر می‌رسد تجربه چندساله آموزش غیرحضوری هنوز نتوانسته به‌طور کامل به یک مهارت پایدار در میان دانش‌آموزان تبدیل شود. آموزش مجازی نباید تنها راهکاری موقت برای روزهای تعطیلی مدارس تلقی شود، بلکه لازم است دانش‌آموزان برای مواجهه با این شرایط آماده باشند. تقویت مهارت خودمدیریتی، افزایش مشارکت در کلاس‌های آنلاین و آموزش شیوه صحیح یادگیری در خانه می‌تواند کمک کند تا تعطیلی مدارس به معنای اختلال در روند آموزش نباشد.
وقتی خانه مدرسه می‌شود؛ دانش‌آموزان برای روزهای غیرحضوری آماده‌اند؟
ریحانه صادقی، روان‌شناس و مشاور خانواده و عضو سازمان نظام روان‌شناسی کشور با بیان اینکه تعطیلی مدارس به‌دلیل آلودگی هوا، سرمای شدید یا شرایط پیش‌بینی‌نشده دیگر اتفاقی دور از انتظار نیست و در چنین روزهایی، آموزش مجازی به‌عنوان راهکاری برای جلوگیری از توقف فعالیت‌های آموزشی مورد استفاده قرار می‌گیرد، به خبرنگار ایمنا می‌گوید: مسئله اینجاست که آیا دانش‌آموزان برای چنین تغییری آماده‌اند؟ تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که برگزاری کلاس آنلاین به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده تداوم یادگیری باشد و آمادگی روانی و رفتاری دانش‌آموزان نیز در این زمینه اهمیت دارد.
وی با بیان اینکه یکی از تفاوت‌های اساسی آموزش حضوری و غیرحضوری، میزان وابستگی دانش‌آموز به ساختار و نظم محیط آموزشی است، می‌افزاید: در مدرسه، ساعت مشخص آغاز و پایان کلاس، حضور معلم و برنامه روزانه به دانش‌آموز کمک می‌کند تا فعالیت‌های خود را سامان دهد، اما با انتقال آموزش به خانه، بخش زیادی از این ساختار از بین می‌رود و دانش‌آموز باید مسئولیت بیشتری برای مدیریت زمان و انجام فعالیت‌های درسی بر عهده بگیرد؛ مسئولیتی که همه دانش‌آموزان به یک اندازه برای آن آمادگی ندارند.
روان‌شناس و مشاور خانواده و عضو سازمان نظام روان‌شناسی کشور با بیان اینکه تغییر ناگهانی شیوه آموزش همچنین می‌تواند زمینه‌ساز بروز احساس سردرگمی و بی‌انگیزگی شود، تصریح می‌کند: دانش‌آموزی که خود را برای یک روز عادی مدرسه آماده کرده، ممکن است با اعلام تعطیلی و جایگزینی کلاس آنلاین، نتواند به‌سرعت با شرایط جدید سازگار شود. به‌ویژه اگر برنامه آموزشی، زمان‌بندی کلاس‌ها یا شیوه ارتباط با معلم از پیش مشخص نباشد، این تغییر می‌تواند بر تمرکز و احساس مسئولیت تحصیلی او تأثیر بگذارد.
آموزش مجازی را نه یک اتفاق موقت، بلکه مهارتی ضروری برای رویارویی با شرایط متغیر آموزشی بدانیم
صادقی ادامه می‌دهد: در کنار مسائل فردی، نباید از تأثیر شرایط خانوادگی و امکانات محیطی غافل شد. همه دانش‌آموزان فضای آرام و مناسبی برای شرکت در کلاس آنلاین ندارند. گاهی تعدد افراد در خانه، نبود تجهیزات کافی یا هم‌زمانی کلاس‌های اعضای خانواده، امکان حضور مؤثر در کلاس را دشوار می‌کند. این شرایط علاوه بر ایجاد اختلال در یادگیری، ممکن است احساس نابرابری و ناکامی را نیز در برخی دانش‌آموزان تقویت کند.
وی می‌گوید: در چنین شرایطی، آماده‌سازی دانش‌آموزان برای آموزش غیرحضوری نباید تنها به فراهم‌کردن اینترنت، ابزارهای دیجیتال و برگزاری کلاس محدود شود. آموزش مهارت‌هایی همچون برنامه‌ریزی روزانه، مدیریت زمان، حفظ تمرکز، مسئولیت‌پذیری و سازگاری با تغییر شرایط باید بخشی از فرایند تربیتی مدارس باشد، همچنین آشنایی مستمر دانش‌آموزان با شیوه تعامل در کلاس مجازی می‌تواند از سردرگمی آن‌ها هنگام تعطیلی‌های ناگهانی جلوگیری کند.
روان‌شناس و مشاور خانواده و عضو سازمان نظام روان‌شناسی کشور با بیان اینکه واقعیت این است که آموزش غیرحضوری ممکن است در هر مقطعی و به دلایل مختلف دوباره جایگزین آموزش حضوری شود، اضافه می‌کند: آمادگی برای این شرایط نباید تنها پس از اعلام تعطیلی مدارس مورد توجه قرار بگیرد. مدارس، خانواده‌ها و نظام آموزشی باید از پیش برای چنین روزهایی برنامه داشته باشند تا دانش‌آموزان بتوانند بدون آشفتگی در برنامه روزانه و افت انگیزه، مسیر یادگیری خود را ادامه دهند. شاید زمان آن رسیده باشد که آموزش مجازی را نه یک اتفاق موقت، بلکه مهارتی ضروری برای مواجهه با شرایط متغیر آموزشی بدانیم.
شاید یکی از مهم‌ترین درس‌هایی که تجربه آموزش مجازی برای نظام آموزشی به همراه داشته، این باشد که یادگیری را نمی‌توان ققط به حضور دانش‌آموز در کلاس درس وابسته کرد. دانش‌آموز باید بتواند در شرایط متفاوت نیز ارتباط خود را با فرایند یادگیری حفظ کند؛ مهارتی که اهمیت آن فراتر از روزهای تعطیلی مدارس است و می‌تواند در مسیر تحصیلی و حتی زندگی آینده او نقش داشته باشد.
از سوی دیگر، نباید انتظار داشت دانش‌آموز به‌تنهایی مسئولیت سازگاری با شرایط جدید را بر عهده بگیرد. مدرسه باید از پیش برای روزهای غیرحضوری برنامه مشخص داشته باشد، معلمان با شیوه‌های مؤثر آموزش آنلاین آشنا باشند و خانواده‌ها نیز بدانند چگونه بدون ایجاد فشار مضاعف، فرزندان خود را در این مسیر همراهی کنند. آمادگی برای آموزش مجازی، نتیجه همکاری مجموعه‌ای از عوامل است.
در این میان، توجه به سلامت روان دانش‌آموزان نیز نباید در حاشیه برنامه‌ریزی‌های آموزشی قرار بگیرد. اگر قرار است آموزش در هر شرایطی ادامه پیدا کند، باید به نیازهای روانی، اجتماعی و عاطفی دانش‌آموزان نیز توجه شود. ایجاد فرصت تعامل، مشارکت فعال، استراحت کافی و حفظ ارتباط انسانی در فضای مجازی می‌تواند به تجربه‌ای مطلوب‌تر از آموزش غیرحضوری کمک کند.
مسئله فقط این نیست که با اعلام تعطیلی مدارس، کلاس‌ها در چه بستری و با چه امکاناتی برگزار شوند؛ مسئله این است که آیا دانش‌آموزان برای ادامه یادگیری در شرایط متفاوت آماده‌اند؟ تعطیلی مدارس ممکن است خارج از اختیار دانش‌آموزان و معلمان باشد، اما متوقف‌شدن آموزش نباید به یک اتفاق تکراری تبدیل شود و باید از روزهای آموزش حضوری برای ساختن نسلی آماده‌تر، مستقل‌تر و سازگارتر با شیوه‌های مختلف یادگیری استفاده کنیم.
منبع: ایمنا
