هشدار مرکز پژوهش‌ها درباره تشدید تورم؛ چرا قیمت‌ها پایین نمی‌آیند؟

از خرداد سال گذشته تا شهریور امسال که هم‌اکنون درحال سپری است تحولات و رویدادهای زیادی از جنس سیاسی، اقتصادی و اجتماعی در ایران به وقوع پیوسته است. رخدادهایی که مهم‌ترین آن‌ها شامل جنگ 12روزه، اعتراضات دی‌ماه و جنگ 40روزه می‌شوند. همزمان با این اتفاقات سطح معیشت و رفاه مردم نیز کاهش شدیدی داشته که تورم یکی از اصلی‌ترین عوامل آن است.

مطالعه و ارزیابی آنچه در طول یک سال اخیر پشت‌سر گذاشته‌ایم می‌توان چراغ راه آینده باشد و از همین‌رو تحلیل اعداد و ارقام اقتصاد ایران در ماه‌های قبل ضروری است. به همین دلیل مرکز پژوهش‌های مجلس که بال تحقیقات و مطالعاتی مجلس محسوب می‌شود در گزارشی جامع روند تورم و ریشه‌های آن را در شهریورماه 1404 ارائه داده است.

تورم مصرف‌کننده و تولیدکننده

طبق بررسی‌های مرکز پژوهش‌های مجلس متوسط نرخ تورم ماهانه که تا پایان سال 1403 پایین‌تر از 3 درصد بوده، در 6 ماهه ابتدایی سال گذشته به حدود 3.4 درصد رسیده است. همچنین تورم نقطه به نقطه تا قبل از دی‌ماه سال 1403 به مدت یک سال در مقابل کاهش به کمتر از 30 درصد واکنش نشان داده و پایین‌تر نرفته است.

از طرف دیگر در دوره‌های وقوع شوک‌های تورمی، خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها بالاترین سهم را در افزایش قیمت مصرف‌کننده ماهانه داشته است. افزایش نوسانات قیمتی این گروه از اقلام با رشد نرخ ارز بازار همبستگی بالایی را به ثبت رسانده که این موضوع احتمالا ناشی از وابستگی تولید خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها به نهاده‌های وارداتی و امکان صادرات بوده است.

همچنین گروه مسکن، آب، برق، گاز و سایر سوخت‌ها نیز سهمی قابل‌توجه در تورم ماهانه به خود اختصاص داده‌اند. امری که در ماه‌های بدون شوک تورمی نیز اتفاق افتاده است. یکی از اصلی‌ترین دلایل مربوط به اجاره است. ثبات افزایش قیمت‌ها در بازار اجاره موجب شده تا این گروه کالایی همیشه سهم ثابت و چشم‌گیری از تورم داشته باشد و در مقابل دستوری بودن تعرفه‌های آب، برق و گاز نوسانات کمتری نسبت به هزینه اجاره به همراه داشته است. این موضوع از آنجایی اهمیت دارد که یکی از دلایل عدم کاهش تورم نقطه به نقطه به پایین‌تر از 30 درصد ناشی از سهم ثابت و بالای مسکن در افزایش شاخص قیمت مصرف‌کننده بوده است.

تورم تولیدکننده نیز مشابه تورم مصرف‌کننده به مدت یک سال تا دی 1403 در مقابل کاهش به پایین‌تر از 25 درصد مقاومت کرده اما در نهایت روندی افزایشی را پی گرفته و در شهریورماه سال 1404 به بالای 41 درصد رسید. همچنین یکی دیگر از نقاط اشتراک این شاخص با تورم مصرف‌کننده، همبستگی بالای نرخ ارز غیررسمی با شاخص کل تولیدکننده و به‌طور خاص با شاخص ساخت(صنعت) دارد. به همین دلیل افزایش در شاخص ساخت از محل جهش‌های ارزی در کنار قطعی‌های مربوط به گاز و برق قابل توضیح است.

انتظارات تورمی و تورم هسته

بال پژوهشی مجلس دو شاخص ادراکات تورمی و انتظارات تورمی را در یک سال آینده محاسبه می‌کند. براساس آخرین نتایج این برآورد، دو شاخص انتظارات تورمی و ادراکات تورمی از پاییز سال 1403 روندی صعودی پیدا کرده‌اند؛ به این معنا که تورم احساس شده توسط مردم و پیش‌بینی از افزایش بیشتر تورم در شاخص منعکس شده است. لازم به توضیح است که ادراکات تورمی به شدت تحت تاثیر تجربیات خرید شخصی قرار دارد و همچنین تمایل رفتاری جامعه به وزن‌دهی بیشتر به قیمت‌های افزایشی در مقایسه با قیمت‌های ثابت یا کاهشی، از عوامل کلیدی است که موجب شده تصویر ذهنی عموم از تورم با واقعیت‌های آماری فاصله معناداری پیدا کند.

تورم هسته یکی دیگر از شاخص‌های است که در گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس به کار برده شده است. این شاخص با هدف تفکیک تغییرات موقتی و گذری قیمت‌ها از روند بلندمدت و مستمر تورم محاسبه می‌شود. برای مثال می‌توان به تغییر قیمت اقلام غذایی و انرژی اشاره کرد که هر از چندگاهی به صورت موقت افزایش یا کاهش می‌یابند. مواردی که منعکس‌کننده آثار سیاست‌های پولی و تحولات بنیادین نیستند. به همین دلیل از شاخص تورم هسته برای اندازه‌گیری دقیق‌تر روند پایدار کاهش ارزش پول ملی و ارزیابی فشارهای تورمی استفاده می‌شود. به بیان دیگر تورم هسته تلاش می‌کند اثر تغییرات قیمت‌های نسبی را از تورم عمومی تفکیک کند.

برآوردهای مرکز پژوهش‌های مجلس نشان داده که در تابستان سال گذشته اختلاف میان تورم نقطه به نقطه و تورم هسته افزایش یافته و به واقع تورم نقطه‌ای از تورم هسته فاصله گرفته و به همین علت این نهاد پیش‌بینی کرده که از شهریور 1404 به بعد انتظار می‌رود تورم هسته روندی صعودی را در پیش گرفته باشد. بنابراین باید منتظر باشیم تا این نهاد داده‌های جدید را از تورم هسته منتشر کند.