به گزارش خبرگزاری ایمنا، سلامت و آینده کودکان و نوجوانان تا حد زیادی به محیطی که در آن رشد میکنند و الگوهایی که از اطراف خود دریافت میکنند وابسته است. در سالهای کودکی و نوجوانی، بسیاری از نگرشها، عادتها و شیوههای تصمیمگیری شکل میگیرد و به همین دلیل، توجه به عوامل مؤثر بر رفتار این گروه سنی اهمیت ویژهای دارد. یکی از موضوعاتی که باید با دقت و آگاهی درباره آن صحبت کرد، مسئله مصرف مواد مخدر و پیامدهای آن است.
اعتیاد میتواند بخشهای مختلف زندگی انسان را تحت تأثیر قرار دهد و آثار آن محدود به سلامت جسمانی نیست. کاهش کیفیت زندگی، آسیب به روابط خانوادگی، مشکلات تحصیلی و شغلی و ایجاد دشواریهای اجتماعی از جمله پیامدهایی هستند که میتوانند در ارتباط با مصرف مواد ایجاد شوند و از این رو، شناخت این آسیب و عوامل زمینهساز آن میتواند نخستین قدم برای برخورد آگاهانه با این مسئله باشد.
در این میان، خانواده جایگاه ویژهای دارد و کودکان از نخستین سالهای زندگی رفتار بزرگسالان اطراف خود را مشاهده میکنند و از آنها میآموزند. نوع رفتار والدین، شیوه برخورد آنها با مشکلات و حتی نحوه گفتوگو درباره موضوعات حساس میتواند بر نگرش فرزندان اثر بگذارد، بنابراین ایجاد یک محیط خانوادگی سالم و حمایتگر میتواند یکی از پایههای مهم در مسیر پیشگیری باشد.
پیشگیری زمانی مؤثرتر خواهد بود که تنها به هشدار دادن درباره خطرات محدود نشود، بلکه به کودکان و نوجوانان کمک کند مهارتهای لازم برای انتخاب درست را به دست آورند. آموزش، گفتوگوی صادقانه، تقویت اعتماد در خانواده و فراهمکردن فرصتهای سالم برای رشد و فعالیت، همگی میتوانند در کاهش عوامل خطر نقش داشته باشند.
پشت پرده اعتیاد؛ از وابستگی تا آسیبهای ماندگار
مجتبی ناجی، روانشناس و مشاور خانواده با بیان اینکه آسیبهای اعتیاد تنها به سلامت جسم محدود نمیشود، به خبرنگار ایمنا میگوید: یکی از مهمترین و در عین حال نگرانکنندهترین پیامدهای آن، الگوبرداری فرزندان از رفتار والدین است. کودکان، پدر و مادر خود را الگوی زندگی میدانند و رفتارهایی که از سوی والدین مشاهده میکنند، برای آنها ارزشمند و قابل تقلید است.
وی افزود: اگر کودکی ببیند پدر یا مادرش برای مقابله با مشکلات و فشارهای زندگی به سیگار یا مواد مخدر پناه میبرد، این رفتار را بهعنوان یک راهکار قابل قبول در ذهن خود ثبت میکند، حتی اگر کودک در سنین پایین اقدام به مصرف نکند، ممکن است این رفتار را به صورت نمادین تقلید کند و برای مثال، دیده شده است که برخی کودکان مداد یا خودکار خود را همچون سیگار در دست میگیرند و رفتار سیگار کشیدن را بازسازی میکنند.
روانشناس و مشاور خانواده با بیان اینکه این مسئله نشان میدهد که ذهن کودک تا چه اندازه از رفتار والدین تأثیر میپذیرد، تصریح میکند: در سالهای بعد نیز احتمال گرایش چنین کودکانی به مصرف سیگار یا مواد مخدر بیشتر خواهد بود، البته باید به این نکته هم اشاره کرد که همه فرزندان خانوادههای دارای اعتیاد، به طور حتم به سمت مصرف مواد نمیروند.
چرخه آسیب چگونه گستردهتر میشود؟
ناجی ادامه میدهد: بر اساس پژوهشها، بخشی از این کودکان به دلیل آنکه با تمام وجود رنج و آسیبهای ناشی از اعتیاد را تجربه کردهاند، تصمیم میگیرند هرگز به سمت این رفتار نروند، اما در مقابل، گروهی دیگر ممکن است همان الگو را تکرار کنند و وارد چرخهای شوند که نسل به نسل ادامه مییابد و همین موضوع نشان میدهد که اعتیاد چگونه میتواند به یک آسیب پایدار و بیننسلی تبدیل شود.
وی با بیان اینکه یکی دیگر از پیامدهای مهم اعتیاد، کاهش عزت نفس و احساس ارزشمندی در فرزندان است، میگوید: زمانی که کودک میبیند رفتار پدر یا مادرش از سوی دیگران مورد انتقاد قرار میگیرد یا از نظر اجتماعی پذیرفته نیست، ممکن است احساس شرمندگی و حقارت کند و این احساس، بهتدریج بر روابط اجتماعی او تأثیر میگذارد و موجب میشود اعتمادبهنفسش کاهش یابد.
روانشناس و مشاور خانواده اضافه میکند: مطالعات نیز نشان داده است که کودکان متعلق به خانوادههایی که با اعتیاد درگیر هستند، در بسیاری از مواقع پذیرش اجتماعی کمتری را تجربه میکنند. این کودکان گاهی به ناچار به سمت گروههایی جذب میشوند که شرایط مشابهی دارند یا حتی درگیر آسیبهای بیشتری هستند و این موضوع میتواند چرخه آسیب را گستردهتر کند و زمینه مشکلات بعدی را فراهم آورد.
خانواده در خط مقدم پیشگیری؛ الگوهایی که آینده فرزندان را میسازند
زهرا صالحی، روانشناس و مشاور خانواده با بیان اینکه اعتیاد و مصرف مواد مخدر یکی از آسیبهای مهم فردی و اجتماعی است که میتواند سلامت جسم و روان انسان را بهشدت تحت تأثیر قرار دهد، به خبرنگار ایمنا میگوید: مصرف مواد ممکن است موجب کاهش تواناییهای جسمی و ذهنی، اختلال در تصمیمگیری، افت عملکرد تحصیلی و شغلی و ایجاد مشکلات روحی و خانوادگی شود، همچنین وابستگی به مواد میتواند به مرور زمان روابط فرد با خانواده و دوستان را تحت تأثیر قرار دهد و زمینهساز مشکلات اجتماعی بیشتری شود و به همین دلیل، آگاهی از پیامدهای اعتیاد و تلاش برای پیشگیری از آن اهمیت زیادی دارد.
وی با بیان اینکه خانواده یکی از مهمترین محیطهایی است که رفتار و نگرش کودکان و نوجوانان در آن شکل میگیرد، میافزاید: کودکان رفتار والدین و بزرگترهای خود را مشاهده میکنند و از آنها الگو میگیرند، بنابراین اگر مصرف مواد در محیط خانواده وجود داشته باشد، ممکن است نگرش کودک نسبت به این رفتار تغییر کند و آن را عادیتر ببیند، البته این موضوع به معنی حتمی بودن اعتیاد فرزندان افراد مصرفکننده نیست، اما نشان میدهد که محیط خانوادگی و الگوهای رفتاری والدین میتوانند در شکلگیری نگرش نوجوانان نسبت به مواد نقش داشته باشند.
روانشناس و مشاور خانواده با بیان اینکه نوجوانان در دورهای از زندگی قرار دارند که تحت تأثیر دوستان، محیط اجتماعی، رسانهها و خانواده هستند و ممکن است برای پذیرفتهشدن در جمع یا از روی کنجکاوی تصمیمهای نادرستی بگیرند، تصریح میکند: کمبود آگاهی، فشار همسالان، مشکلات خانوادگی و ناتوانی در مقابله با استرس نیز میتواند خطر گرایش به مصرف مواد را افزایش دهد و به همین دلیل، تنها ترساندن نوجوانان از عواقب اعتیاد کافی نیست و باید مهارتهایی همچون نه گفتن، تصمیمگیری درست، حل مسئله و کنترل هیجانات نیز به آنها آموزش داده شود.
مقابله با اعتیاد فقط وظیفه یک فرد یا یک نهاد نیست
صالحی ادامه میدهد: پیشگیری از اعتیاد بهتر است از دوران کودکی آغاز شود و خانوادهها میتوانند با ایجاد رابطهای صمیمی و همراه با اعتماد، درباره خطرات مواد مخدر با فرزندان خود گفتوگو کنند و به جای برخوردهای تنبیهی، به پرسشها و نگرانیهای آنها توجه نشان دهند. والدین همچنین با رفتار خود میتوانند الگوی مناسبی برای فرزندان باشند، زیرا آموزش تنها از طریق حرف زدن انجام نمیشود و رفتار روزمره بزرگسالان نیز پیام مهمی برای کودکان دارد.
وی با بیان اینکه مدرسه و جامعه نیز در پیشگیری از اعتیاد نقش مهمی دارند، میگوید: آموزش مهارتهای زندگی، افزایش آگاهی دانشآموزان، فراهمکردن فعالیتهای ورزشی و فرهنگی سالم و ایجاد محیطی امن برای بیان مشکلات میتواند به کاهش عوامل خطر کمک کند، همچنین لازم است نوجوانان بدانند که در صورت روبهرو شدن با فشار دوستان یا مشکلات شخصی، میتوانند با والدین، معلمان، مشاوران یا دیگر بزرگسالان مورد اعتماد خود صحبت کنند و برای حل مشکل کمک بگیرند.
روانشناس و مشاور خانواده اضافه میکند: مقابله با اعتیاد فقط وظیفه یک فرد یا یک نهاد نیست و خانواده، مدرسه و جامعه باید در کنار یکدیگر برای پیشگیری تلاش کنند. ایجاد محیطی سالم، آموزش درست، تقویت ارتباط میان والدین و فرزندان و توجه به نیازهای عاطفی و اجتماعی نوجوانان میتواند نقش مهمی در جلوگیری از گرایش به مواد داشته باشد. هرچه آگاهی و حمایت از کودکان و نوجوانان بیشتر باشد، احتمال تصمیمگیری آگاهانه و انتخاب مسیرهای سالم در زندگی نیز افزایش پیدا میکند.
اعتیاد مسئلهای چندبعدی است که آثار آن میتواند سلامت فرد، روابط خانوادگی و زندگی اجتماعی را تحت تأثیر قرار دهد و به همین دلیل، برخورد با این پدیده تنها پس از ایجاد وابستگی کافی نیست و باید پیشگیری را از سالهای نخست زندگی جدی گرفت. آگاهی زودهنگام میتواند به افراد کمک کند خطرها را بهتر بشناسند و در موقعیتهای دشوار تصمیمهای سنجیدهتری بگیرند.
نقش والدین در این مسیر بسیار مهم است، زیرا کودکان فقط از توصیههای مستقیم آموزش نمیبینند، بلکه رفتار بزرگسالان را نیز مشاهده و ارزیابی میکنند. فراهمکردن محیطی امن، برقراری ارتباط مناسب با فرزندان و توجه به نیازهای عاطفی آنها میتواند زمینهای مناسب برای رشد سالم ایجاد کند. در کنار خانواده، مدرسه نیز میتواند با آموزش مهارتهای زندگی و ایجاد فضای مناسب برای گفتوگو به تقویت توانایی نوجوانان در رویارویی با فشارهای مختلف کمک کند.
پیشگیری از اعتیاد نیازمند همکاری بخشهای مختلف جامعه است و فعالیتهای فرهنگی، ورزشی و آموزشی سالم، افزایش دسترسی به مشاوره و تقویت آگاهی عمومی میتوانند فرصتهای بیشتری برای انتخاب سبک زندگی سالم فراهم کنند. مهم است که نگاه جامعه به این موضوع فقط بر ترس و سرزنش استوار نباشد، بلکه آموزش، حمایت و کمک به افراد و خانوادهها نیز مورد توجه قرار گیرد.
بهترین راه مقابله با بسیاری از آسیبهای ناشی از اعتیاد، سرمایهگذاری بر آگاهی و پیشگیری است و هر اندازه کودکان و نوجوانان از حمایت بیشتر، الگوهای رفتاری سالمتر و آموزش مناسبتری برخوردار باشند، آمادگی بیشتری برای رویارویی با فشارهای اجتماعی و انتخابهای پرخطر خواهند داشت. پیشگیری یک اقدام کوتاهمدت نیست، بلکه فرایندی مستمر است که با همکاری خانواده، مدرسه و جامعه میتواند به ساختن نسلی آگاهتر و سالمتر کمک کند.
منبع: ایمنا
