به گزارش خبرگزاری ایمنا، دوران کودکی یکی از مهمترین مراحل زندگی انسان است که نقش تعیینکنندهای در شکلگیری شخصیت و آینده افراد دارد. کودکان در این دوره مفاهیم و مهارتها را سریعتر، عمیقتر و آسانتر میآموزند و بسیاری از آموختههای آنها بهتدریج به رفتارهایی پایدار و ناخودآگاه در زندگی روزمره تبدیل میشود. ازاینرو، شیوه تربیت و آموزش کودکان در سالهای نخست زندگی، تأثیر بسزایی بر شکلگیری شخصیت فردی و اجتماعی آنها دارد.
با توجه به اهمیت آموزش و پرورش در دوران کودکی، بسیاری از خانوادهها فرزندان خود را به مهدکودک میسپارند. مهدکودک فضایی آموزشی و تربیتی است که کودکان در آن، علاوه بر آشنایی با اصول اولیه زندگی اجتماعی، نحوه برقراری ارتباط با دیگران، تعامل با همسالان و برخی مهارتهای پایه را میآموزند.
مهدکودک معمولاً نخستین تجربه رسمی کودک از حضور در یک محیط آموزشی خارج از خانواده است. کودکان در این دوره با مهارتها و تجربههای جدید آشنا میشوند، بازیها و فعالیتهای متنوعی را تجربه میکنند و بهتدریج برای ورود به مراحل بعدی آموزش آماده میشوند. بیشتر کودکان بین سه تا شش سالگی حضور در مهدکودک را آغاز میکنند. اگرچه مهدکودک به معنای متعارف، دورهای رسمی مانند مدرسه نیست، اما بسیاری از والدین آن را فرصتی مؤثر برای رشد و پرورش همهجانبه فرزندان خود میدانند.
در واقع، مهدکودکها نقش مهمی در آمادهسازی کودکان برای مواجهه با چالشهای اجتماعی و آموزشی دوران مدرسه و مراحل بعدی زندگی ایفا میکنند. این مراکز با فراهم کردن محیطی امن، حمایتی و محرک، میتوانند زمینه تقویت مهارتهای ارتباطی، اجتماعی و فردی کودکان و افزایش اعتمادبهنفس آنها را فراهم کنند.
حضور کودکان در مهدکودک برای والدین شاغل نیز مزایایی به همراه دارد؛ چراکه این مراکز با فراهم کردن امکان مراقبت و آموزش کودکان در ساعات مشخص، بخشی از دغدغههای خانوادهها را کاهش میدهند. از سوی دیگر، کودکان در این محیط فرصت بیشتری برای تعامل با همسالان، بازی گروهی و تمرین مسئولیتپذیری پیدا میکنند و بهتدریج برای سازگاری با محیط مدرسه آماده میشوند.
همچنین برخی مهدکودکها با برگزاری کارگاههای آموزشی و جلسات مشاوره، به افزایش آگاهی والدین در زمینه تربیت فرزند کمک میکنند. در این جلسات، مسائل و چالشهای تربیتی خانوادهها، بهویژه والدین شاغل، بررسی میشود و راهکارهایی برای بهبود تعامل والدین و فرزندان ارائه میشود. به این ترتیب، مهدکودک میتواند در کنار نقش آموزشی و تربیتی خود، بهعنوان یکی از ظرفیتهای حمایتی خانوادهها نیز عمل کند.
با وجود این، کیفیت آموزش در مهدکودکها، نوع فعالیتها، صلاحیت مربیان و میزان توجه به نیازهای واقعی کودکان از جمله موضوعاتی است که در انتخاب این مراکز اهمیت دارد. همچنین این پرسش مطرح است که آیا مهدکودکها باید بر آموزش مهارتهای اجتماعی و عاطفی تمرکز کنند یا آموزشهای پیشدبستانی و تحصیلی نیز باید در برنامه آنها جایگاهی داشته باشد؟
در همین راستا، برای بررسی اهمیت حضور کودکان در مهدکودک، تأثیر این محیط بر رشد اجتماعی و عاطفی آنها، رسالت اصلی مهدکودکها، ویژگیهای مربیان توانمند، مزایای این مراکز برای والدین شاغل و اصول صحیح آموزش در سالهای نخست کودکی، با احسان کاظمی، دکترای تخصصی روانشناسی، پژوهشگر نمونه کشور و مشاور خانواده، گفتوگو کردهایم که در ادامه میخوانید:

ایمنا: حضور کودکان در مهدکودک چه تأثیری بر گسترش روابط بینفردی و رشد مهارتهای اجتماعی آنها دارد؟
کاظمی: زمانی که کودک از محیط خانواده فاصله میگیرد و وارد فضای اجتماعی میشود، مهدکودک معمولاً نخستین محیطی است که تجربه حضور در آن را به دست میآورد. کودک در این فضا با افراد ناآشنا، همسالان خود و فعالیتهایی خارج از چارچوب زندگی خانوادگی مواجه میشود. همچنین برای نخستین بار ممکن است در محیطی مستقل از خانواده، با فردی غیر از مادر یا اعضای نزدیک خانواده، یعنی مربی مهدکودک، ارتباط برقرار کند، بنابراین یکی از پیشنیازهای مهم ورود کودک به مهدکودک، برخورداری از آمادگی لازم برای پذیرش این شرایط و برقراری ارتباط با افرادی است که شناخت قبلی چندانی از آنها ندارد.
در واقع، یکی از اهداف اصلی مهدکودک این است که کودک بهتدریج فاصله گرفتن از محیط خانواده و حضور در اجتماع را تجربه کند و یادگیری مهارتهایی را آغاز کند که در دوران کودکی، دبستان و حتی بزرگسالی به آنها نیاز خواهد داشت.
مهارتهایی مانند برقراری ارتباط با دیگران، سلام کردن، تشکر کردن، عذرخواهی کردن، انجام بازیهای گروهی، همکاری و مشارکت، کار تیمی، مواجهه با هیجانها و چالشهای مختلف و یادگیری حل مسئله، از جمله توانمندیهایی هستند که کودک میتواند در محیط مهدکودک آنها را تمرین کند و توسعه دهد.
ایمنا: رسالت اصلی مهدکودکها در ارائه آموزشهای مناسب و متناسب با نیازهای کودکان چیست؟
کاظمی: نخستین رسالت مهدکودکها، آموزش و تقویت مهارتهایی است که کودکان برای برقراری ارتباط مؤثر و حضور در جامعه به آنها نیاز دارند. این مراکز باید زمینهای فراهم کنند تا کودکان تعامل اجتماعی، همکاری، مشارکت، مسئولیتپذیری و نحوه مواجهه با دیگران را بیاموزند.
البته برخی مهدکودکها بهجای تمرکز بر این مهارتها، آموزشهای متنوع و بهاصطلاح فانتزی و پرزرقوبرقی مانند زبان خارجی، شطرنج، ریاضی، خواندن و نوشتن را در اولویت قرار میدهند. به اعتقاد من، ارائه زودهنگام و نامتناسب این آموزشها در مهدکودک میتواند فرصت رشد اجتماعی کودکان را محدود کند.
در چنین شرایطی، بهجای آنکه کودک مهارتهای اجتماعی خود را گسترش دهد، با هیجانها و توانمندیهای فردی خود در ارتباط با دیگران آشنا شود و جامعهپذیری را تجربه کند، بخش زیادی از زمان خود را صرف یادگیری موضوعاتی میکند که متناسب با این مرحله از رشد او نیستند.
گاهی نیز این نوع برنامهها بیش از آنکه بر نیازهای واقعی کودک مبتنی باشند، با هدف جذب مخاطب و کسب درآمد بیشتر برای مهدکودکها طراحی میشوند. بنابراین، لازم است مدیران و مسئولان این مراکز، نیازهای رشدی کودکان را در اولویت برنامهریزیهای آموزشی خود قرار دهند.
ایمنا: مربیان مهدکودک برای ارائه آموزشهای مؤثر و متناسب با نیازهای کودکان چه وظایفی بر عهده دارند؟
کاظمی: مربیان مهدکودک چند نقش مهم و اساسی بر عهده دارند. نخستین نقش آنها انتقال اطلاعات و آموزش مهارتهای لازم به کودکان است. مربی باید به کودک بیاموزد که چگونه با دیگران کنار بیاید، چگونه بازی کند و قواعد هر بازی را رعایت کند. همچنین آموزش شعر، اجرای نمایش و مشارکت در فعالیتهای گروهی از جمله وظایف آموزشی مربیان است.
نقش مهم دیگر مربی، الگوسازی رفتاری است. مربی باید بتواند رفتارهایی را که قصد آموزش آنها به کودکان را دارد، در عمل نیز نشان دهد. برای مثال، اگر قرار است کودک احترام گذاشتن، آرامش، شادی و برقراری ارتباط مؤثر را بیاموزد، مربی باید خود نیز این ویژگیها را در رفتار روزمرهاش داشته باشد.
بخش دیگری از وظایف مربیان به توانمندیهای تخصصی و فردی آنها مربوط میشود. مربی باید با ویژگیهای دوران کودکی، اصول روانشناسی کودک و تفاوتهای فردی کودکان آشنا باشد. همچنین لازم است شناخت کافی از نیازهای کودکان دارای شرایط ویژه یا چالشهای رفتاری و هیجانی، مانند بیشفعالی، اضطراب و مشکلات مربوط به تنظیم رفتار، داشته باشد تا بتواند متناسب با شرایط هر کودک با او برخورد کند.
در مجموع، نظام آموزشی مهدکودکها و مراکز پیشدبستانی باید بر انتقال مهارتها، تقویت توانمندیهای فردی و اجتماعی و افزایش ظرفیت یادگیری و تعامل کودکان متمرکز باشد.
ایمنا: مربیان مهدکودک برای کمک به رشد عاطفی و اجتماعی کودکان باید از چه ویژگیهایی برخوردار باشند؟
کاظمی: نخستین ویژگی مهم مربی مهدکودک، علاقه و انگیزه واقعی برای کار کردن با کودکان است. متأسفانه گاهی برخی افراد صرفاً به دلیل پیدا نکردن شغل مناسب، بیکار نبودن یا تصور اینکه کار با کودکان فعالیتی ساده، جذاب و بدون دشواری است، وارد این حرفه میشوند؛ در حالی که چنین نگرشی برای فعالیت در این حوزه مناسب نیست.
ویژگی دوم، برخورداری از آگاهی کافی درباره روانشناسی کودک، ویژگیهای شخصیتی، نیازها و دنیای ذهنی و عاطفی اوست. مربی باید بداند کودکان در سنین مختلف چه نیازهایی دارند و چگونه باید با ویژگیها و تفاوتهای فردی آنها برخورد کند.
علاوه بر این، گذراندن دورههای تخصصی مرتبط، دریافت گواهینامههای معتبر و کسب مهارتهای لازم برای کار با کودکان از دیگر الزامات فعالیت حرفهای در مهدکودک است.
نکته مهم دیگر، شیوه رفتار مربی با کودکان است. کودکان در بسیاری از مواقع از طریق مشاهده و الگوبرداری یاد میگیرند. بنابراین، رفتار مربی تأثیر مستقیمی بر شکلگیری نگرشها و رفتارهای اجتماعی آنها دارد.
برای مثال، مربی پرخاشگر نمیتواند بهدرستی مفهوم صلح و مدارا را به کودکان آموزش دهد؛ همانطور که مربی عصبی نمیتواند آرامش را به آنها منتقل کند و مربی بیحوصله نیز الگوی مناسبی برای آموزش شادی و نشاط نخواهد بود.
در واقع، بسیاری از مهارتهای اجتماعی که والدین انتظار دارند فرزندانشان در مهدکودک بیاموزند، باید پیش از هر چیز در رفتار و شخصیت خود مربی نمود داشته باشد.

ایمنا: برای فراهم کردن زمینه رشد همهجانبه کودکان در مهدکودکها، توجه به چه اصول و مؤلفههایی ضرورت دارد؟
کاظمی: یکی از مهمترین موضوعات، توجه به بازیهای گروهی و فعالیتهای مشارکتی کودکان است؛ زیرا این فعالیتها نقش مؤثری در رشد اجتماعی آنها دارند.
مجموعه فعالیتهایی که برای کودکان در نظر گرفته میشود، باید متناسب با نیازهای واقعی و ویژگیهای رشدی آنها باشد. به عبارت دیگر، برنامههای آموزشی باید با سن کودکان و مهارتهایی که در هر مرحله از رشد به یادگیری آنها نیاز دارند، تناسب داشته باشد.
از سوی دیگر، فراهم کردن فضای فیزیکی امن و سالم برای کودکان اهمیت زیادی دارد. طراحی محیط مهدکودک، نوع و اندازه صندلیها، چیدمان وسایل، رنگآمیزی اتاقها و انتخاب اسباببازیها و امکانات بازی باید متناسب با شرایط جسمی، روانی و رشدی کودکان باشد. این فضا باید بهگونهای طراحی شود که کودکان بتوانند آزادانه و در امنیت فعالیت کنند و مهارتهای مختلف را بیاموزند. برای مثال، با بررسی برخی تصاویر و نمونههای مهدکودکها در ژاپن میتوان مشاهده کرد که در طراحی محیط و برنامههای آموزشی آنها، به آموزش مراقبت از محیط زیست و طبیعت توجه میشود. والدین نیز هنگام انتخاب مهدکودک باید بررسی کنند که آیا چنین فرصتهایی برای آموزش و تجربه عملی در محیط موردنظر فراهم شده است یا خیر.
موضوع مهم دیگر، آموزش مهارتهای خودمراقبتی و ایمنی اجتماعی به کودکان است. برای مثال، آیا در مهدکودک به کودک آموزش داده میشود که چگونه در محیطهای عمومی و خیابان از خود مراقبت کند؟ آیا با مفهوم عبور ایمن از خیابان و رعایت اصول مربوط به خطکشی عابر پیاده آشنا میشود؟
در مجموع، ضروری است تمام بخشهای محیط فیزیکی و برنامههای آموزشی مهدکودک بهگونهای طراحی شوند که کودک بتواند مهارتهای موردنیاز زندگی را در فضایی امن و در قالب تجربههای عملی و متناسب با دنیای خود بیاموزد.
ایمنا: حضور کودکان در مهدکودک چه مزایایی برای والدین، بهویژه مادران شاغل، دارد؟
کاظمی: یکی از مزایای حضور کودکان در مهدکودک این است که آنها فرصت پیدا میکنند مهارتها و آموزشهایی را تجربه کنند که ممکن است والدین شاغل به دلیل محدودیت زمانی یا نداشتن آگاهی و تجربه کافی، فرصت یا امکان انتقال آنها را در محیط خانه نداشته باشند.
از سوی دیگر، حضور در مهدکودک به کودک کمک میکند از وابستگی صرف به محیط خانه فاصله بگیرد و ترس و نگرانی خود را از مواجهه با محیطهای اجتماعی کاهش دهد.
این موضوع برای خانوادههای امروزی، بهویژه خانوادههای تکفرزند، اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا در بسیاری از این خانوادهها تمام توجه و تمرکز والدین بر یک کودک معطوف است. زمانی که کودک وارد مهدکودک میشود و در کنار تعداد زیادی از همسالان خود قرار میگیرد، یاد میگیرد توجه و محبت مربی را با دیگران تقسیم کند و برای دریافت توجه و محبت بزرگسالان، انعطافپذیری بیشتری نشان دهد.
به این ترتیب، کودک بهتدریج مهارت تحمل ناکامی، صبر و تابآوری را تمرین میکند و یاد میگیرد در کنار دیگران فعالیت کند. همچنین با توجه به فرصتهایی که برای بازی و تعامل با همسالان در مهدکودک دارد، بخشی از نیازهای اجتماعی و بازی او در این محیط پاسخ داده میشود و ممکن است فشار کمتری برای تأمین تمام این نیازها بر والدین، بهویژه مادران شاغل، وارد شود.
ایمنا: آیا کودکانی که به مهدکودک میروند، پس از بازگشت به خانه دیگر به بازی و فعالیت مشترک با والدین نیاز ندارند؟
کاظمی: حضور کودک در مهدکودک به این معنا نیست که پدر و مادر پس از بازگشت فرزندشان به خانه، دیگر نیازی به برقراری ارتباط و بازی با او ندارند. والدین باید بدانند که بسیاری از فعالیتهایی که کودک در مهدکودک انجام میدهد، قابلیت ادامه یافتن و اجرا شدن در محیط خانه را نیز دارد.
حتی بسیاری از مربیان بخشی از فعالیتها و برنامههای آموزشی را بهگونهای طراحی میکنند که کودکان بتوانند آنها را در خانه و همراه با پدر و مادر انجام دهند. بنابراین، ضروری است والدین ارتباطی دوسویه و مستمر با مهدکودک فرزندشان داشته باشند و از فعالیتها، برنامهها و وضعیت رفتاری و عاطفی او آگاه باشند.
اگر کودک در محیط مهدکودک با مشکل، کمبود یا محرومیتی مواجه است، والدین باید بتوانند با همکاری مربیان این مسائل را شناسایی و برای رفع آنها اقدام کنند.
از سوی دیگر، حضور در مهدکودک میتواند به کودکان کمک کند برخی از مسئولیتها و انتظارات متناسب با سن خود را در محیط خانه نیز بهتر اجرا کنند. برای مثال، همکاری در انجام کارهای ساده، مراقبت از خود، مسواک زدن، رعایت نظم و مسئولیتپذیری از جمله مهارتهایی است که کودکان میتوانند در مهدکودک تمرین کنند و به محیط خانواده انتقال دهند.
این تجربهها در کنار افزایش استقلال و اعتمادبهنفس کودک میتواند باعث شود والدین برای آموزش و یادآوری مداوم برخی از رفتارهای روزمره، فشار کمتری را متحمل شوند. با این حال، نقش والدین در تداوم آموزشها و تأمین نیازهای عاطفی فرزندشان همچنان اساسی و غیرقابل جایگزین است.
ایمنا: آیا توصیه میکنید کودکان پیش از ورود به دوره پیشدبستانی، تجربه حضور در مهدکودک را داشته باشند؟
کاظمی: بله، توصیه میکنم کودکان پیش از ورود به دوره پیشدبستانی، در صورت برخورداری از آمادگی لازم و متناسب با شرایط فردی و رشدی خود، فرصت حضور در مهدکودک را تجربه کنند.
البته والدین پیش از ثبتنام فرزندشان باید درباره مهدکودک موردنظر و فعالیتهایی که برای کودکان در نظر گرفته شده است، تحقیق و بررسی کافی انجام دهند. همچنین بهتر است از فضای فیزیکی مهدکودک بازدید کنند و از نزدیک با شیوه فعالیت مربیان، برنامههای آموزشی و امکانات آن آشنا شوند.
نکته مهم این است که مهدکودک نباید آموزشهایی را در اولویت قرار دهد که اساساً برای دورههای تحصیلی و مدرسه طراحی شدهاند. برای مثال، اگر کودک در مهدکودک بهصورت رسمی خواندن، نوشتن و ریاضی را آموزش ببیند، ممکن است هنگام ورود به مدرسه و مواجهه دوباره با این مطالب، انگیزه و اشتیاق کمتری برای یادگیری داشته باشد.
بنابراین، والدین باید توجه داشته باشند که هدف اصلی مهدکودک، فراهم کردن فرصت رشد مهارتهای اجتماعی، ارتباطی، عاطفی و فردی کودکان و آمادهسازی آنها برای حضور در محیطهای آموزشی و اجتماعی است؛ نه پیشی گرفتن از برنامههای درسی مدرسه.
ایمنا: آموزش زودهنگام خواندن، نوشتن و ریاضی در مهدکودکها چه پیامدهایی میتواند برای کودکان در دوران مدرسه داشته باشد؟
کاظمی: به اعتقاد من، آموزش رسمی و زودهنگام خواندن، نوشتن و ریاضی در مهدکودکها، بهویژه زمانی که با نیازها و آمادگی رشدی کودک متناسب نباشد، ضرورت ندارد. این مهارتها باید در چارچوب برنامههای آموزشی مدرسه و متناسب با سطح آمادگی دانشآموزان آموزش داده شوند.
کودکی که پیش از ورود به کلاس اول، این مطالب را بهصورت رسمی و تکراری آموخته باشد، ممکن است هنگام حضور در کلاس درس، به دلیل آشنایی قبلی با محتوای آموزشی، انگیزه و رغبت کمتری برای یادگیری نشان دهد. در چنین شرایطی، احتمال دارد کودک دچار بیحوصلگی شود، تمرکز کمتری بر صحبتهای معلم داشته باشد یا در فرایند یادگیری مشارکت کمتری نشان دهد.
در مقابل، برنامههای آموزشی مهدکودک باید بیشتر بر تقویت روابط بینفردی، مهارتهای اجتماعی، رشد ذهنی، عاطفی و حرکتی کودکان متمرکز باشد. هدف از حضور کودک در مهدکودک این است که برای ورود به مدرسه، حضور در جامعه و تجربه فرایندهای جدید یادگیری آمادگی لازم را به دست آورد.
برای مثال، انجام بازیهای فکری و ساخت پازل میتواند به تقویت تواناییهای ذهنی کودک کمک کند. فعالیتهایی مانند پانتومیم نیز زمینه رشد مهارتهای شناختی، عاطفی و ارتباطی را فراهم میکند. همچنین تمرینهای مرتبط با تقویت مهارتهای حسی و حرکتی، بهویژه مهارتهای حرکتی ظریف و درشت، میتواند کودک را برای انجام فعالیتهای موردنیاز در محیط مدرسه آماده کند.
در مجموع، مهدکودک باید محیطی برای آمادهسازی همهجانبه کودکان باشد؛ محیطی که در آن، مهارتهای زندگی، تعاملات اجتماعی، روابط بینفردی، توانایی حل مسئله و مهارتهای حرکتی از طریق بازی و تجربههای متناسب با سن تقویت شوند. هدف نهایی این است که کودک با آمادگی بیشتر، اعتمادبهنفس بالاتر و توانایی برقراری ارتباط مؤثر، وارد مدرسه و مراحل بعدی زندگی اجتماعی شود.
منبع: ایمنا
