به گزارش خبرگزاری ایمنا، دوران کودکی با تجربه‌های تازه، تغییرات پی‌درپی و یادگیری مهارت‌های مختلف همراه است. شروع مدرسه، دشواری در برقراری ارتباط با همسالان، تغییرات خانوادگی و مواجهه با موقعیت‌های ناآشنا می‌توانند برای برخی کودکان فشار روانی ایجاد کنند. از آنجا که توانایی درک و بیان احساسات در سنین مختلف یکسان نیست، کودکان ممکن است نتوانند نگرانی‌های خود را به‌روشنی توضیح دهند یا حتی تشخیص دهند که چه چیزی باعث ناراحتی آن‌ها شده است.
استرس در این دوران همیشه به شکل گریه، ترس یا شکایت مستقیم ظاهر نمی‌شود. گاهی کودک بهانه‌گیرتر می‌شود، تمایل بیشتری به ماندن در کنار والدین دارد یا رفتارهایی را از خود نشان می‌دهد که پیش‌تر برطرف شده بودند. در سنین بالاتر نیز تغییر در روابط اجتماعی، تحریک‌پذیری، کاهش تمرکز و افت عملکرد تحصیلی می‌تواند توجه خانواده را به وضعیت روانی کودک جلب کند، البته هیچ‌یک از این نشانه‌ها به‌تنهایی به معنای وجود استرس نیست و باید شرایط کلی کودک را در نظر گرفت.
ارتباط میان سلامت روان و وضعیت جسمی نیز در کودکان اهمیت دارد. برخی کودکان هنگام تجربه فشار روانی از سردرد، دل‌درد، تهوع یا مشکلات خواب شکایت می‌کنند. این علائم نیازمند توجه هستند و نباید بدون بررسی پزشکی فقط به استرس نسبت داده شوند. در کنار پیگیری علت‌های جسمی، توجه به تغییرات محیطی و عاطفی زندگی کودک می‌تواند به درک بهتر وضعیت او کمک کند.
نحوه واکنش بزرگسالان در مواجهه با نگرانی‌های کودک، بخشی مهم از تجربه او را شکل می‌دهد. محیطی آرام و قابل پیش‌بینی، فرصت صحبت کردن بدون ترس از سرزنش و پذیرش احساسات، به کودک کمک می‌کند تا احساس امنیت بیشتری داشته باشد. هدف این نیست که همه موقعیت‌های دشوار از زندگی کودک حذف شوند، بلکه باید به او فرصت داد احساساتش را بشناسد، درباره آن‌ها صحبت کند و با حمایت افراد مورد اعتماد، شیوه‌های سالم‌تری برای مواجهه با مشکلات بیاموزد.
از اضطراب جدایی تا کابوس‌های شبانه؛ استرس در کودکان چه جلوه‌هایی دارد؟
پژمان عقدک، سخنگوی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا با بیان اینکه استرس یکی از واکنش‌های طبیعی انسان در مواجهه با فشارهای روانی، تغییرات زندگی و موقعیت‌های دشوار است، اظهار کرد: کودکان نیز مانند بزرگسالان ممکن است در اثر تجربه تغییرات محیطی، مشکلات خانوادگی، فشارهای تحصیلی، دشواری در برقراری ارتباط با دیگران یا مواجهه با موقعیت‌های ناآشنا دچار استرس و اضطراب شوند و از آنجا که کودکان متناسب با سن، میزان درک و توانایی بیان احساسات خود واکنش‌های متفاوتی نشان می‌دهند، شناخت نشانه‌های استرس و آگاهی از شیوه‌های صحیح حمایت از آن‌ها، نقش مهمی در حفظ سلامت روان و بهبود کیفیت زندگی آنان دارد.
وی با بیان اینکه نکته مهم این است که استرس در کودکان همیشه با گریه، ترس آشکار یا بیان مستقیم نگرانی همراه نیست، افزود: برخی کودکان درباره احساسات خود صحبت نمی‌کنند و حتی ممکن است در ظاهر آرام به نظر برسند، اما در رفتارهای روزمره آن‌ها تغییراتی ایجاد شود که می‌تواند نشانه‌ای از استرس باشد. برای مثال، در کودکان خردسال ممکن است وابستگی به والدین افزایش پیدا کند، کودک بهانه‌گیر شود، از والدین جدا نشود یا دوباره رفتارهایی مانند شب‌ادراری را نشان دهد که پیش‌تر برطرف شده بود.
سخنگوی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان با بیان اینکه در کودکان بزرگ‌تر نیز بی‌قراری، تحریک‌پذیری، پرخاشگری، گوشه‌گیری، کاهش تمرکز، افت عملکرد تحصیلی، اختلال خواب و کابوس‌های شبانه از جمله نشانه‌های احتمالی استرس هستند، تصریح کرد: گاهی اوقات نیز کودک از مشکلات جسمی مانند دل‌درد، سردرد، تهوع و تپش قلب شکایت می‌کند، در حالی که بررسی‌های پزشکی علت جسمی مشخصی برای این علائم نشان نمی‌دهند. در چنین شرایطی، توجه به وضعیت روانی کودک در کنار بررسی پزشکی اهمیت دارد.
چگونه استرس کودکان را کنترل و مدیریت کنیم؟
عقدک ادامه داد: نخستین و مهم‌ترین اقدام خانواده‌ها برای کمک به کودکان، فراهم کردن محیطی امن، آرام و حمایتگر است. کودکان زمانی احساس آرامش بیشتری می‌کنند که بدانند افراد مورد اعتمادشان در کنار آن‌ها هستند، به نیازهایشان توجه می‌کنند و در صورت بروز مشکل از آن‌ها حمایت خواهند کرد. رفتار باثبات والدین، برخورد مهربانانه و ایجاد فضایی قابل پیش‌بینی در خانه می‌تواند به تقویت احساس امنیت روانی کودک کمک کند.
وی با بیان اینکه گام بعدی، گوش دادن به احساسات کودک و فراهم کردن فرصتی برای بیان نگرانی‌های اوست، گفت: می‌توان از کودک پرسید چه چیزی او را ناراحت یا نگران کرده است یا آیا تمایل دارد درباره موضوعی که ذهنش را درگیر کرده، صحبت کند. باید به او فرصت داد تا بدون ترس از سرزنش، احساسات و نگرانی‌های خود را بیان کند. اگر کودک تمایلی به صحبت کردن ندارد، نباید او را مجبور کرد، بلکه باید به او نشان داد که هر زمان آماده باشد، می‌تواند با والدین خود صحبت کند.
سخنگوی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان اضافه کرد: بازی کردن، نقاشی کشیدن، قصه‌گویی و انجام فعالیت‌های ساده نیز می‌توانند به کودکان کمک کنند تا احساسات خود را بیان کنند و آرامش بیشتری به دست آورند و نکته دیگر این است که نباید احساسات کودک را نادیده گرفت یا به او گفت که دلیلی برای ناراحتی و نگرانی ندارد. بهتر است والدین احساس کودک را به رسمیت بشناسند و با جملاتی آرام و اطمینان‌بخش، مانند «می‌فهمم که ناراحتی، من کنار تو هستم و می‌توانیم با هم درباره این موضوع صحبت کنیم»، به او نشان دهند که احساساتش درک می‌شود. پذیرش احساسات کودک و همراهی عاطفی با او می‌تواند به کاهش احساس تنهایی، افزایش اعتماد و تقویت توانایی مقابله با مشکلات کمک کند.
شناخت استرس در کودکان به توجهی فراتر از رفتارهای آشکار نیاز دارد. تغییر در خواب، اشتها، تمرکز، روابط اجتماعی یا عادت‌های روزمره ممکن است نشان دهد که کودک با شرایطی دشوار روبه‌رو شده است. مشاهده این تغییرات فرصتی برای نزدیک شدن به دنیای عاطفی کودک فراهم می‌کند؛ بدون آنکه هر رفتار متفاوتی به‌سرعت به یک مشکل روان‌شناختی نسبت داده شود.
در این مسیر، کیفیت ارتباط والدین با کودک اهمیت ویژه‌ای دارد. گوش دادن با حوصله، پرهیز از قضاوت و فراهم کردن فرصت بیان احساسات، به کودک نشان می‌دهد که برای مطرح کردن نگرانی‌هایش نیازی به پنهان کردن ناراحتی یا ترس ندارد. اگر کودک هنوز آمادگی صحبت کردن ندارد، حفظ ارتباط و نشان دادن آمادگی برای شنیدن در زمان مناسب، می‌تواند از فشار بیشتر بر او جلوگیری کند.
فعالیت‌هایی مانند بازی، نقاشی و قصه‌گویی نیز می‌توانند راهی برای بیان تجربه‌هایی باشند که توضیح دادن آن‌ها با کلمات برای کودک دشوار است. در کنار این فعالیت‌ها، داشتن برنامه‌ای به نسبت منظم برای خواب، بازی و فعالیت‌های روزانه و برخورد باثبات بزرگسالان می‌تواند احساس امنیت را تقویت کند. مهم است که احساس کودک کوچک شمرده نشود و به‌جای انکار نگرانی‌هایش، با همدلی و آرامش به او نشان داده شود که در مواجهه با مشکلات تنها نیست.
اگر نشانه‌ها شدید باشند، برای مدتی ادامه پیدا کنند یا زندگی روزمره، حضور در مدرسه و روابط کودک را مختل کنند، مشورت با متخصص سلامت روان کودک می‌تواند ضروری باشد، همچنین علائم جسمی تازه، شدید یا مداوم باید از نظر پزشکی بررسی شوند. حمایت مؤثر از کودکان به معنای حذف همه نگرانی‌ها نیست، بلکه فراهم کردن فضایی امن است تا بتوانند احساسات خود را بشناسند، برای مشکلاتشان کمک بخواهند و به‌تدریج توانایی مقابله با دشواری‌های زندگی را در خود پرورش دهند.
منبع: ایمنا
