اکوایران: برخی مطالعات تازه نشان میدهد که تعرفهها توانستهاند وابستگی مستقیم آمریکا به واردات از چین را کاهش دهند و بخشی از تجارت و تولید را به کشورهای دیگر منتقل کنند؛ بااینحال، نقش چین در زنجیرههای تأمین بهطور کامل از بین نرفته است.
به گزارش خبرنویس، طبق برخی اخبار منتشر شده از فدرال رزرو و اینرنشنال اکونومیکس، وقتی آمریکا از سال ۲۰۱۸ تعرفههای گستردهای بر واردات کالاهای چینی وضع کرد، یکی از نتایج قابل مشاهده، کاهش سهم چین از واردات مستقیم آمریکا بود. در مقابل، کشورهایی مانند ویتنام و مکزیک سهم بیشتری از بازار آمریکا به دست آوردند. با این حال، کاهش واردات مستقیم از چین لزوماً به معنای حذف چین از زنجیره تأمین کالاهای وارداتی آمریکا نیست. در ویتنام، صادرات این کشور به آمریکا افزایش یافته و در کنار آن، نقش شرکتهای چینی در فعالیتهای تولیدی و صادراتی ویتنام نیز پررنگتر شده است. در مکزیک نیز بخشی از افزایش صادرات به آمریکا با انتقال برخی فعالیتهای تولیدی شرکتهای چینی و سایر فعالیتهای مرتبط با چین همراه بوده است. همچنین، مطالعه کشورهای شرق و جنوبشرق آسیا نشان میدهد که افزایش صادرات این کشورها به آمریکا با افزایش واردات نهادهها از چین همراه شده است. در این خصوص؛ مطالعات جدید فدرال رزرو نشان میدهد بخشی از تولید از چین به کشورهای دیگر منتقل شده، اما در بسیاری از موارد ارتباط این تولیدکنندگان با تأمینکنندگان چینی همچنان ادامه داشته است.
تعرفهها؛ آغاز یک تغییر در تجارت جهان
از سال ۲۰۱۸ با افزایش تعرفه بر واردات کالاهای چینی، بخش قابلتوجهی از واردات آمریکا از چین را تحت تأثیر قرار داد. این تعرفهها بهتدریج الگوی تجارت میان آمریکا، چین و سایر شرکای تجاری این کشور را تغییر داد و زمینه را برای افزایش نقش برخی کشورهای دیگر در تأمین بازار آمریکا فراهم کرد.
ویتنام؛ برنده تغییر مسیر تجارت
ویتنام یکی از نمونههای مهم تغییر مسیر تجارت پس از افزایش تعرفههای آمریکا علیه چین در سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ است. واردات آمریکا از چین پس از اعمال تعرفهها کاهش یافت، در حالی که واردات آمریکا از ویتنام بهسرعت افزایش پیدا کرد و تا سال ۲۰۲۵ حدود سه برابر شد. با این حال، افزایش صادرات ویتنام به آمریکا لزوماً به معنای آن نیست که این افزایش عمدتاً نصیب شرکتهای داخلی ویتنام شده باشد. یافتههای فدرال رزرو نشان میدهد بخشی از این رشد با افزایش حضور شرکتهای چینی در ویتنام همراه بوده است.
سرمایهگذاری مستقیم چین در ویتنام پس از اعمال تعرفهها بهطور محسوسی افزایش یافت. این افزایش بهویژه در بخشهای تولیدی که بیشتر در معرض تعرفههای آمریکا قرار داشتند، قابل مشاهده بود. تعداد شرکتهای دارای مالکیت چینی در ویتنام نیز از ۱٬۲۸۷ شرکت در سال ۲۰۱۸ به ۲٬۸۶۴ شرکت در سال ۲۰۲۳ رسید؛ یعنی بیش از دو برابر شد. در نتیجه، سهم این شرکتها از میان شرکتهای خارجی فعال در ویتنام از ۹ درصد به ۱۵ درصد افزایش یافت.
همزمان، سهم شرکتهای چینی از صادرات کالاهای ویتنام به آمریکا نیز افزایش یافت. در دوره ۲۰۱۸-۲۰۱۹، شرکتهای چینی حدود ۱۱ درصد صادرات ویتنام به آمریکا را به خود اختصاص میدادند. این سهم در دوره ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳ به ۲۵ درصد رسید. در مقابل، سهم شرکتهای داخلی ویتنام از صادرات به آمریکا از حدود ۳۳ درصد به ۲۳ درصد کاهش یافت.
تولید جابهجا شد، اما ارتباط با چین باقی ماند
نکته مهمتر در مطالعه فدرال رزرو، بررسی رابطه میان تولیدکنندگان فعال در ویتنام و تأمینکنندگان چینی است. یافتهها نشان میدهد شرکتهایی که پس از اعمال تعرفهها در ویتنام ایجاد شدند، وابستگی بیشتری به واردات از چین داشتند. شرکتهای چینی که تولید خود را به ویتنام منتقل کردهاند، همچنان برای تأمین نهادههای مورد نیاز خود از شبکه تأمینکنندگانشان در چین استفاده میکنند. برخی شرکتهای غیرچینی نیز که پیش از این در چین فعالیت داشتند، تولید خود را به ویتنام منتقل کردهاند، اما ارتباط خود با چین را قطع نکردهاند.
یافته های مطالعات نشان میدهد شرکتهای تازهتأسیس خارجی در ویتنام، در مقایسه با شرکتهای قدیمیتر، وابستگی بیشتری به واردات از چین دارند. به این ترتیب، در بخشی از موارد، تولید به ویتنام منتقل شده، اما نهادههای مورد استفاده در این تولید همچنان از چین تأمین میشود و محصول نهایی از ویتنام به آمریکا صادر میشود.
به این ترتیب، در این موارد محل انجام تولید تغییر کرده بود، اما ارتباط با تأمینکنندگان چینی قطع نشده بود. به بیان ساده، بخشی از فعالیت تولیدی، از جمله مراحل نهایی تولید، به ویتنام منتقل شد، در حالی که بسیاری از قطعات و نهادههای مورد استفاده همچنان از چین وارد میشدند و محصول نهایی از ویتنام به بازار آمریکا صادر میشد. تعرفهها میتوانند محل انجام بخشی از فعالیتهای تولیدی را تغییر دهند، بدون آنکه وابستگی به تأمینکنندگان چینی بهطور کامل از بین برود.
این الگو با یافتههای مقاله دیگری از فدرال رزرو با عنوان شوک چین نیز همخوانی دارد.
این مطالعه ویتنام را در میان اقتصادهای نوظهور یک نمونه متمایز معرفی میکند و افزایش شباهت ساختار صادراتی آن به چین را به نقش ویتنام بهعنوان یک مرکز مونتاژ در زنجیرههای تأمین منطقهای مرتبط میداند؛ به این معنا که ویتنام بخش قابل توجهی از نهادههای واسطهای را از چین وارد و کالاهای نهایی را به اقتصادهای پیشرفته صادر میکند.
مکزیک؛ نمونه دیگری از تغییر مسیر
ویتنام تنها نمونه این تغییر نیست. مکزیک نیز پس از افزایش تعرفههای آمریکا علیه چین به یکی از مهمترین تأمینکنندگان بازار آمریکا تبدیل شد و از چین پیشی گرفت. بر اساس مطالعه فدرال رزرو، مکزیک به بزرگترین تأمینکننده واردات آمریکا تبدیل شده و سهم آن از کل واردات آمریکا به حدود ۱۶ درصد رسیده است. همچنین صادرات مکزیک به آمریکا در کالاهایی که چین با تعرفه مواجه شده بود، رشد بیشتری داشت که نشاندهنده تغییر مسیر بخشی از تجارت به سمت مکزیک است.
اما سؤال مهم این بود که چه میزان از این تغییر مسیر ناشی از گسترش فعالیت شرکتهای مکزیکی یا سایر شرکتهای خارجی در مکزیک بوده و چه میزان به حضور و انتقال فعالیت شرکتهای چینی مربوط میشده است. مطالعه فدرال رزرو برای پاسخ به این پرسش، علاوه بر صادرات مکزیک به آمریکا، واردات این کشور از چین و سرمایهگذاری شرکتهای چینی در مکزیک را نیز بررسی کرده است. همزمان با افزایش صادرات مکزیک به آمریکا، سرمایهگذاری مستقیم چین در بخشهای مختلف تولیدی مکزیک و واردات مکزیک از چین نیز افزایش یافت.
برآورد این مطالعه نشان میدهد حدود ۵۳ درصد از افزایش صادرات مکزیک به آمریکا در دوره مورد بررسی با تغییر مسیر تجارت ناشی از تعرفههای آمریکا علیه چین مرتبط بوده است. از این میزان، حدود ۱۴ درصد از کل افزایش صادرات مکزیک به آمریکا به نوعی فعالیت تولیدی یا فرآوری چینی در مکزیک مربوط میشود. در مقابل، شواهد مربوط به انتقال مستقیم کالاهای چینی از طریق مکزیک بسیار محدود است و این نوع انتقال کمتر از یک واحد درصد از افزایش صادرات مکزیک به آمریکا را توضیح میدهد.
بنابراین، یافتههای مطالعه نشان میدهد بخش قابل توجهی از افزایش صادرات مکزیک به آمریکا را نمیتوان صرفاً به عبور کالاهای چینی از مکزیک نسبت داد. در عین حال، حضور شرکتهای چینی و انتقال بخشی از فعالیت تولیدی آنها به مکزیک نیز در این تغییر مسیر نقش داشته است.
افزایش صادرات آسیا به آمریکا و ادامه واردات از چین
در کنار تجربه ویتنام و مکزیک، مطالعه دیگری در نشریه تخصصی و علمی حوزه اقتصاد بینالملل، بعد دیگری از این تحول را نشان میدهد. این مطالعه درباره کشورهای شرق و جنوبشرق آسیا نشان میدهد که همزمان با افزایش صادرات این کشورها به آمریکا، بهویژه در صنایع ماشینآلات عمومی و الکترونیکی، واردات آنها از چین نیز افزایش یافته است. بهطور مشخص، افزایش صادرات محصولات نهایی به آمریکا با افزایش واردات نهادهها و کالاهای واسطهای مورد استفاده در مراحل تولید از چین همراه بوده است.
در نتیجه، اگرچه بخشی از صادرات مستقیم چین به آمریکا به سمت کشورهای دیگر منتقل شده، این کشورها برای تولید کالاهای صادراتی خود همچنان از نهادهها و محصولات چینی استفاده کردهاند. این مطالعه همچنین نشان میدهد که افزایش تعرفههای آمریکا، صادرات چین در بخش کالاهای مورد استفاده در مراحل اولیه تولید را به سایر کشورهای جهان افزایش داده، در حالی که تغییر معناداری در صادرات کالاهای مراحل بعدی تولید مشاهده نشده است. در مجموع، در صنایع مورد بررسی، صادرات کل چین نسبت به دوره پیش از جنگ تجاری افزایش یافته است.
ویتنام؛ تداوم پیوند با چین در زنجیرههای تأمین
این تصویر از نقش ویتنام در زنجیرههای تأمین، با یافتههای بررسی دیگری نیز تکمیل میشود. در این بررسی، افزایش شباهت سبد صادراتی ویتنام با چین مورد توجه قرار گرفته و این تغییر با نقش ویتنام بهعنوان یک مرکز مونتاژ در زنجیرههای تأمین منطقهای مرتبط دانسته شده است. به بیان دیگر، جایگاه ویتنام در شبکه تولید منطقهای را نمیتوان صرفاً از مسیر صادرات نهایی این کشور به اقتصادهای پیشرفته بررسی کرد، بلکه باید ارتباط آن با جریان نهادههای تولید نیز در نظر گرفته شود.
بر اساس این بررسی، ویتنام سهم بزرگی از نهادههای واسطهای مورد استفاده در تولید خود را از چین وارد میکند و در ادامه، کالاهای نهایی را به اقتصادهای پیشرفته صادر میکند. بنابراین، در بخشی از زنجیرههای تولیدی که کالاهای نهایی آنها از ویتنام به بازارهای پیشرفته میرسد، نهادههای واسطهای مورد استفاده در تولید از چین تأمین میشود و ویتنام در ادامه این زنجیره، در مرحله مونتاژ و تولید کالاهای نهایی نقش دارد. همین پیوند میان واردات نهاده از چین و صادرات کالاهای نهایی به اقتصادهای پیشرفته، به افزایش شباهت ساختار صادراتی ویتنام و چین کمک کرده است.
اهمیت این موضوع در آن است که تغییر محل تولید یا صادرات نهایی به یک کشور دیگر، لزوماً به معنای تغییر همه حلقههای زنجیره تولید نیست. در مورد ویتنام، آنچه این بررسی مورد توجه قرار میدهد، قرار گرفتن این کشور در شبکهای از تولید منطقهای است که در آن چین همچنان نقش مهمی در تأمین نهادههای واسطهای دارد، در حالی که ویتنام بخشی از مراحل بعدی تولید و مونتاژ را انجام داده و کالاهای نهایی را به اقتصادهای پیشرفته صادر میکند. از این منظر، افزایش نقش ویتنام در صادرات به بازارهای پیشرفته، در کنار تداوم واردات نهادههای واسطهای از چین، نشان میدهد که بخشی از ارتباطات تولیدی با چین در قالبی متفاوت و از مسیر زنجیرههای تأمین منطقهای ادامه پیدا کرده است.
در مجموع، این شواهد نشان میدهد که تعرفهها توانستهاند وابستگی مستقیم آمریکا به واردات از چین را کاهش دهند و بخشی از تجارت و تولید را به کشورهای دیگر منتقل کنند؛ بااینحال، نقش چین در زنجیرههای تأمین بهطور کامل از بین نرفته است. در بخشی از این موارد، ارتباط با چین از مسیر کشورهای دیگر یا از طریق تداوم تأمین نهادهها و مشارکت شرکتهای چینی در فعالیتهای تولیدی ادامه یافته است.
منبع: اکوایران
