به گزارش خبرگزاری ایمنا، کودکی یکی از مهم‌ترین دوره‌های شکل‌گیری شخصیت و سلامت روان انسان است؛ دوره‌ای که بسیاری از نگرش‌ها، مهارت‌های ارتباطی و شیوه روبه‌رو فرد با مسائل زندگی در آن پایه‌گذاری می‌شود. طی این سال‌ها، تجربه‌های کودک در خانواده، مدرسه و محیط اجتماعی می‌تواند بر تصویری که او از خود و آینده پیدا می‌کند، تأثیر بگذارد. به همین دلیل، توجه به کودکان تنها به تأمین نیازهای جسمی و آموزشی آنها محدود نمی‌شود و ابعاد روانی و عاطفی رشد نیز اهمیت ویژه‌ای دارد.
یکی از مؤلفه‌های مهم در این زمینه، امید و نگرش کودک نسبت به آینده است. کودکی که احساس امنیت می‌کند، فرصت تجربه و یادگیری دارد و در رویارویی با اشتباهات خود حمایت می‌شود، به‌تدریج می‌آموزد که مشکلات را پایان مسیر نداند و برای رسیدن به اهداف خود راه‌های مختلفی را امتحان کند. این تجربه‌ها می‌توانند به شکل‌گیری احساس توانمندی و نگاه واقع‌بینانه و امیدوارانه نسبت به آینده کمک کنند.
البته پرورش امید به‌معنای ایجاد یک نگاه غیرواقعی یا دور کردن کودک از مشکلات نیست. کودک امیدوار باید بتواند احساسات مختلف خود، از جمله ترس، ناراحتی و ناکامی را تجربه و بیان کند و در عین حال یاد بگیرد برای حل مسائل از دیگران کمک بگیرد و پس از شکست، امکان تلاش دوباره را ببیند. در این مسیر، خانواده، مدرسه و سایر محیط‌های تربیتی نقش مهمی در ایجاد فرصت‌های مناسب برای رشد این مهارت دارند.
در کنار توجه به نیازهای آموزشی، جسمی و اجتماعی کودکان، به سلامت روان و ظرفیت‌های مثبت آنها نیز باید توجه داشته باشیم و پرورش امید، اعتمادبه‌نفس، تاب‌آوری و احساس توانمندی از سال‌های کودکی می‌تواند زمینه رشد نسلی را فراهم کند که در روبه‌رو شدن با تغییرات و چالش‌های آینده، آمادگی بیشتری برای سازگاری و حل مسئله داشته باشد؛ نسلی که می‌توان از آن به عنوان سفیران امید آینده یاد کرد.
کودکی؛ نخستین فصل امید به آینده
مائده سلیمی، روان‌شناس بالینی کودک و نوجوان با بیان اینکه امید یکی از مؤلفه‌های مهم سلامت روان است که شکل‌گیری آن از سال‌های نخست زندگی آغاز می‌شود، به خبرنگار ایمنا می‌گوید: کودکانی که در محیطی امن و حمایتگر رشد می‌کنند، فرصت بیشتری برای تجربه موفقیت، حل مسئله، پذیرش اشتباه و تلاش دوباره دارند و همین تجربیات می‌تواند زمینه شکل‌گیری نگرش امیدوارانه نسبت به آینده را فراهم کند.
وی با بیان اینکه از نگاه روان‌شناسی رشد، امید در کودکان تنها به‌معنای خوش‌بین بودن یا همیشه شاد بودن نیست، می‌افزاید: کودک امیدوار یاد می‌گیرد برای رسیدن به خواسته‌های خود هدف داشته باشد، برای رسیدن به آن هدف راه‌های مختلف را امتحان کند و در صورت روبه‌رو شدن با شکست، آن را پایان تلاش خود نداند. این مهارت به‌تدریج و در نتیجه تعامل کودک با خانواده، مدرسه و محیط اجتماعی شکل می‌گیرد.
روان‌شناس بالینی کودک و نوجوان تصریح می‌کند: نقش والدین در این زمینه بسیار مهم است و نوع واکنش والدین به اشتباهات کودک می‌تواند بر نگرش او نسبت به توانایی‌های خودش تأثیر بگذارد. اگر کودک احساس کند اشتباه کردن بخشی از فرایند یادگیری است، احتمال بیشتری دارد که در موقعیت‌های دشوار دوباره تلاش کند و در مقابل، سرزنش مداوم یا ایجاد ترس از شکست می‌تواند موجب شود کودک از تجربه‌های جدید اجتناب کند.
سلیمی با بیان اینکه یکی از عوامل مؤثر دیگر، ایجاد فرصت برای انتخاب و تصمیم‌گیری متناسب با سن کودک است، تصریح می‌کند: زمانی که کودک بتواند در برخی مسائل متناسب با سن خود انتخاب کند و نتیجه انتخابش را تجربه کند، احساس توانمندی بیشتری پیدا می‌کند. این احساس توانمندی، یکی از عوامل مؤثر در شکل‌گیری نگرش مثبت نسبت به آینده است.
چرا کودکان سفیران امید تعبیر می‌شوند؟
وی با بیان اینکه بازی و فعالیت‌های خلاقانه نقش مهمی در رشد روانی کودک دارند، ادامه می‌دهد: بازی به کودک فرصت می‌دهد مسئله حل کند، با دیگران ارتباط برقرار کند، نقش‌های مختلف را تجربه کند و برای رسیدن به هدف تلاش کند، بنابراین بازی فقط یک فعالیت سرگرم‌کننده نیست و می‌تواند بخشی از فرایند رشد مهارت‌های روانی و اجتماعی کودک باشد.
روان‌شناس بالینی کودک و نوجوان با بیان اینکه در این چارچوب، تعبیر «کودکان؛ سفیران امید» را می‌توان از این منظر مورد توجه قرار داد که کودکان ظرفیت بالایی برای یادگیری امید و انتقال هیجان‌های مثبت در محیط خانواده و اجتماع دارند، می‌گوید: نباید از کودک انتظار داشت مسئول ایجاد امید برای بزرگسالان یا جامعه باشد. مسئولیت اصلی بزرگسالان، فراهم کردن شرایطی است که این ظرفیت طبیعی کودک بتواند به شکل سالم رشد کند.
سلیمی اضافه می‌کند: توجه به دوران کودکی و ابعاد مختلف آن، فرصت مناسبی است تا علاوه بر توجه به نیازهای جسمی و آموزشی کودکان، سلامت روان و مهارت‌های مرتبط با امید، تاب‌آوری و حل مسئله نیز مورد توجه قرار گیرد و باید توجه داشت که سرمایه‌گذاری روانی و تربیتی در سال‌های کودکی، در بلندمدت می‌تواند به رشد افرادی کمک کند که در مواجهه با مسائل زندگی، توان بیشتری برای سازگاری و پیدا کردن راه‌حل دارند.
کودکان؛ روایت پویای امید به آینده
فاطمه خدادادی، روان‌شناس بالینی با بیان اینکه یکی از مهم‌ترین وظایف تربیتی خانواده، کمک به کودک برای ایجاد تصویری واقع‌بینانه و امیدوارکننده از آینده است، به خبرنگار ایمنا می‌گوید: امید یک ویژگی ثابت و ذاتی نیست که کودک فقط با آن متولد شود، بلکه بخش قابل توجهی از آن در جریان تجربه‌های روزمره، روابط خانوادگی و شیوه رویارویی بزرگسالان با مشکلات شکل می‌گیرد.
وی با بیان اینکه کودکی که در خانواده احساس امنیت و تعلق دارد، فرصت بیشتری دارد که درباره خواسته‌ها و نگرانی‌های خود صحبت کند و برای حل مسائل مختلف راه‌حل پیدا کند، می‌افزاید: بنابراین نخستین گام در پرورش امید، ایجاد رابطه‌ای قابل اعتماد میان کودک و والدین است. کودک باید بداند که در صورت مواجهه با مشکل، می‌تواند موضوع را با یک بزرگسال امن و حمایتگر در میان بگذارد.
روان‌شناس بالینی با بیان اینکه یکی از اشتباهات رایج در تربیت کودک این است که والدین تلاش می‌کنند او را از هر نوع ناکامی دور نگه دارند، تصریح می‌کند: در حالی که رویارویی کنترل‌شده و متناسب با سن با ناکامی، می‌تواند به کودک کمک کند مهارت تحمل دشواری و تلاش دوباره را یاد بگیرد. هدف این نیست که کودک را با مشکلات بزرگ روبه‌رو کنیم، بلکه باید اجازه دهیم در موقعیت‌های مناسب، تجربه کند، اشتباه کند و با حمایت بزرگسال راه‌حل پیدا کند.
خدادادی ادامه می‌دهد: نکته مهم دیگر، پرهیز از مقایسه کودک با دیگران است و مقایسه مداوم می‌تواند توجه کودک را از فرایند رشد و تلاش خودش به ارزیابی دیگران منتقل کند. بهتر است والدین به جای تأکید صرف بر نتیجه، میزان تلاش، پیشرفت و استفاده کودک از مهارت‌هایش را مورد توجه قرار دهند. این نوع بازخورد می‌تواند احساس توانمندی و انگیزه ادامه دادن را افزایش دهد.
چگونه امید را به مهارتی عملی تبدیل کنیم؟
وی با بیان اینکه در کنار خانواده، مدرسه نیز نقش مهمی در تقویت امید کودکان دارد، می‌گوید: محیط آموزشی مطلوب محیطی است که در آن کودک بتواند سؤال بپرسد، اشتباه کند، دوباره تلاش کند و احساس کند توانایی پیشرفت دارد. ارتباط مناسب معلم با دانش‌آموز و توجه به تفاوت‌های فردی کودکان، می‌تواند در ایجاد چنین فضایی مؤثر باشد.
روان‌شناس بالینی با اشاره به اینکه از طرف دیگر، لازم است مفهوم امید را با خوش‌بینی افراطی اشتباه نگیریم، اضافه می‌کند: تربیت کودک امیدوار به این معنا نیست که همیشه به او بگوییم همه چیز خوب خواهد شد و بهتر است کودک یاد بگیرد مشکلات را بشناسد، احساسات خود را بیان کند، برای حل مسئله کمک بگیرد و در صورت شکست، راه‌های دیگری را امتحان کند. این نوع نگاه، امید را به یک مهارت عملی تبدیل می‌کند.
خدادادی خاطرنشان می‌کند: اگر قرار است کودکان را سفیران امید بدانیم، مهم‌ترین اقدام ما این است که شرایط رشد این امید را فراهم کنیم. خانواده و مدرسه با ایجاد امنیت روانی، فرصت تجربه، پذیرش اشتباه و تقویت احساس توانمندی می‌توانند به کودکان کمک کنند آینده را نه با ترس، بلکه با احساس توانایی و آمادگی بیشتری دنبال کنند.
پرورش کودکان امیدوار، پیش از هر چیز به ایجاد محیطی نیاز دارد که در آن کودک احساس امنیت، تعلق و ارزشمندی کند. زمانی که کودک بداند می‌تواند درباره نگرانی‌ها و خواسته‌هایش صحبت کند و در صورت مواجهه با مشکل از حمایت بزرگسالان برخوردار است، فرصت بیشتری برای تجربه و یادگیری خواهد داشت. این احساس امنیت، یکی از پایه‌های مهم رشد روانی سالم و شکل‌گیری نگرش مثبت نسبت به آینده است.
در کنار امنیت عاطفی، لازم است به کودکان فرصت تصمیم‌گیری و تجربه متناسب با سنشان داده شود. اجازه دادن به کودک برای انتخاب، روبه‌رو شدن با پیامدهای طبیعی تصمیم‌ها و تلاش دوباره پس از اشتباه، به تدریج احساس توانمندی را در او تقویت می‌کند. در چنین شرایطی، کودک یاد می‌گیرد برای حل مسائل فقط منتظر کمک دیگران نباشد و بتواند متناسب با توانایی‌های خود برای مشکلات راه‌حل پیدا کند.
نقش والدین و مربیان در این فرایند، بیشتر از آنکه در ارائه پاسخ‌های آماده خلاصه شود، در همراهی با کودک و فراهم کردن فرصت یادگیری است. تشویق تلاش، پرهیز از مقایسه، پذیرش اشتباه و توجه به پیشرفت کودک می‌تواند به او کمک کند تصویری سالم‌تر از توانایی‌های خود داشته باشد. این نگاه در بلندمدت می‌تواند به شکل‌گیری فردی کمک کند که در برابر دشواری‌ها احساس ناتوانی نکند و برای تغییر شرایط تلاش کند.
توجه به امید در دوران کودکی، توجه به آینده جامعه است. کودکانی که در محیطی حمایتگر رشد می‌کنند و فرصت یادگیری، تجربه و دوباره تلاش کردن دارند، ظرفیت بیشتری برای رویارویی سازنده با مسائل آینده خواهند داشت و باید توجه داشته باشیم که حمایت از کودکان فقط مراقبت از امروز آنها نیست، بلکه فراهم کردن زمینه‌ای برای ساختن فردایی سالم‌تر، توانمندتر و امیدوارتر است.
منبع: ایمنا
