به گزارش خبرگزاری ایمنا، تلفن همراه روی میز است و گالری آن پر از تصویرهایی است که صاحب اصلیشان هنوز حتی توانایی خواندن نام خودش را ندارد. یک نوزاد در آغوش مادر، کودکی با کیک تولد روی صورت، اولین روز مدرسه، یک خنده ناگهانی، یک لباس بامزه و دهها لحظه کوچک دیگر؛ تصاویری که برای والدین یادگار روزهایی هستند که با سرعت گذشته است، اما کافی است صفحه از گالری گوشی به شبکه اجتماعی منتقل شود تا این خاطرات دیگر فقط خاطرات یک خانواده نباشند، هر تصویر میتواند تماشاچی داشته باشد، بازنشر شود و سالها در گوشهای از اینترنت باقی بماند.
سالها بعد، همان کودک شاید مقابل صفحه گوشی بنشیند و برای اولینبار گذشته دیجیتال خودش را ورق بزند. چهرهای را میبیند که نمیشناسد، داستانهایی را میخواند که خودش تعریف نکرده است و لحظههایی را پیدا میکند که هرگز انتخاب نکرده بود دیگران آنها را ببینند. برای او این تصاویر دیگر فقط خاطره نیستند، بخشی از تصویری هستند که پیش از شکل گرفتن صدای خودش، درباره او ساخته شده است. سوال از همینجا آغاز میشود که اگر یک کودک نتواند درباره دیده شدنش تصمیم بگیرد، چه کسی باید از حق انتخاب او در آینده محافظت کند؟
کودکی زمانی دورهای بود که بخش بزرگی از آن در حافظه اعضای خانواده باقی میماند؛ خاطراتی که با گذشت زمان کمرنگ میشدند، بعضیها فراموش میشدند و بعضی دیگر در آلبومهای خانوادگی باقی میماندند، اما کودکان امروز در جهانی متولد میشوند که حافظه آن بسیار قدرتمندتر از حافظه انسان است. تلفنهای هوشمند و شبکههای اجتماعی میتوانند لحظههای کودکی را ثبت و برای مدت نامعلومی نگهداری کنند؛ حتی پیش از آنکه خود کودک بداند تصویر شخصی چیست و چرا باید درباره انتشار آن تصمیم بگیرد.
والدین نخستین کسانی هستند که این ردپای دیجیتال را شکل میدهند. عکس اولین روز تولد، فیلم اولین قدمها، جشن مدرسه، سفر خانوادگی و حتی جملههای بامزه کودک، هرکدام میتوانند بخشی از آرشیوی شوند که به مرور، تصویری عمومی از زندگی او میسازد. در بسیاری از خانوادهها، این کار با نیت ثبت خاطرات یا به اشتراک گذاشتن لحظههای شیرین انجام میشود، اما زمانی که این تصاویر در شبکههای اجتماعی منتشر میشوند، دیگر فقط متعلق به فضای خصوصی خانواده نیستند.
مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که کودک بزرگتر شود و با گذشتهای مواجه شود که خودش در ساختنش نقشی نداشته است. ممکن است تصویری از او در اینترنت وجود داشته باشد که با شخصیت امروزش هماهنگ نباشد یا اطلاعاتی درباره دوران کودکیاش در دسترس دیگران باشد که ترجیح میدهد خصوصی بماند. در این نقطه، پرسش از حق والدین برای ثبت خاطرات، جای خود را به پرسشی مهمتر میدهد که مرز میان اختیار والدین و حق کودک برای تعیین هویت و حریم خصوصی خودش کجاست؟
این موضوع در مورد والدین بلاگر ابعاد پیچیدهتری پیدا میکند، زیرا در این خانوادهها، آرشیو دیجیتال کودک ممکن است نهتنها خاطره خانوادگی، بلکه بخشی از محتوای مستمر و حتی فعالیت اقتصادی والد باشد. هرچه حضور کودک در این روایتها بیشتر شود، تصمیم درباره اینکه چه چیزی منتشر شود، دیگر فقط یک انتخاب خانوادگی نیست و میتواند بر آینده فردی تأثیر بگذارد که هنوز امکان انتخاب ندارد. نسلی که امروز بدون تصمیم خودش در فضای مجازی ثبت میشود، فردا باید با تصویری از خود روبهرو شود که بخشهایی از آن را دیگران ساختهاند.
کودکی که در قاب اینترنت به یاد میماند
مائده سلیمی، روانشناس بالینی کودک و نوجوان با بیان اینکه برای نسلهای گذشته، کودکی در آلبومهای خانوادگی، چند نوار ویدئویی و خاطراتی که میان اعضای خانواده دستبهدست میشد، باقی میماند و بسیاری از آن تصاویر تنها در اختیار خانواده بودند و برای دیده شدن به اجازه یا تصمیم جمعی نیاز داشتند، به خبرنگار ایمنا میگوید: کودکی که امروز در خانوادهای فعال در شبکههای اجتماعی متولد میشود، ممکن است از همان نخستین روزهای زندگی صاحب یک آرشیو دیجیتال گسترده باشد؛ آرشیوی که پیش از آنکه خودش بتواند درباره هویت و تصویرش تصمیم بگیرد، توسط دیگران ساخته شده است.
وی با بیان اینکه والدین ممکن است از تولد فرزند، اولین کلمات، جشنها، سفرها، موفقیتها و لحظههای روزمره او عکس و ویدئو منتشر کنند، میافزاید: در نگاه اول، این تصاویر میتوانند فقط ثبت خاطرات خانوادگی یا راهی برای به اشتراک گذاشتن شادی با دیگران باشند، اما تفاوت مهمی میان یک آلبوم خصوصی و یک صفحه عمومی وجود دارد. محتوای منتشرشده در فضای مجازی میتواند مخاطبانی بسیار فراتر از خانواده پیدا کند و در طول زمان نیز تکثیر، بازنشر یا ذخیره شود؛ در نتیجه، تصویری که والد امروز از کودکی فرزندش ارائه میکند، ممکن است سالها بعد همچنان بخشی از حضور دیجیتال او باشد.
روانشناس بالینی کودک و نوجوان با بیان اینکه مسئله از جایی جدیتر میشود که کودک بزرگتر میشود و با تصویری مواجه میشود که پیش از شکلگیری توانایی انتخاب برای او ساخته شده است، تصریح میکند: ممکن است با عکسهایی روبهرو شود که با تصویری که امروز از خودش دارد هماهنگ نیستند یا با روایتهایی که والدینش از شخصیت، رفتار یا دوران کودکی او ارائه کردهاند احساس راحتی نکند و در اینجا پرسش مهمی شکل میگیرد که آیا والدین فقط خاطرات فرزندشان را ثبت کردهاند یا بخشی از هویت دیجیتال او را نیز، پیش از آنکه خودش در ساختنش نقشی داشته باشد، شکل دادهاند؟
حفظ فرصت انتخاب برای بزرگسالی کودک
سلیمی ادامه میدهد: این مسئله میتواند مفهوم رضایت را نیز پیچیده کند و کودکی که در سالهای نخست زندگی درباره انتشار تصویر یا اطلاعات شخصی خود تصمیمی نمیگیرد، بعدها باید با پیامدهای انتخابهایی روبهرو شود که دیگران به جای او انجام دادهاند. او ممکن است بخواهد بعضی از این تصاویر حذف شوند یا ترجیح دهد اطلاعاتی درباره دوران کودکیاش عمومی نباشد، اما در دنیای دیجیتال، کنترل کامل بر محتوایی که یکبار منتشر شده همیشه آسان نیست و به همین دلیل، فاصله میان اجازه والد برای انتشار و رضایت فردی که در آینده صاحب آن هویت خواهد بود، اهمیت پیدا میکند.
وی با بیان اینکه از سوی دیگر، این آرشیو دیجیتال فقط مجموعهای از تصاویر نیست و روایتی درباره یک انسان است، میگوید: والدین با انتخاب اینکه چه چیزی را منتشر کنند و چه چیزی را منتشر نکنند، تصویری خاص از کودک میسازند که شامل کودک شاد، کودک موفق، کودک بازیگوش، کودک شیطان یا حتی کودکی که لحظات دشواری را تجربه کرده است میشود، اما هیچکدام از این تصاویر تمام واقعیت یک فرد نیستند. خطر آنجاست که روایت ساختهشده در فضای مجازی، پیش از آنکه خود کودک فرصت تعریف کردن داستان زندگیاش را پیدا کند، به جای او سخن بگوید.
روانشناس بالینی کودک و نوجوان با بیان اینکه نسلی که با چنین شرایطی بزرگ میشود، در واقع با مسئلهای متفاوت از نسلهای پیشین روبهرو است، اضافه میکند: او ممکن است پیش از داشتن خاطرهای مستقل، ردپایی دیجیتال داشته باشد، بنابراین بحث درباره انتشار تصاویر کودکان تنها بحثی درباره امروز نیست، بحث درباره آینده فردی است که هنوز فرصت نکرده تصمیم بگیرد چه چیزی از او باید دیده شود و چه چیزی باید خصوصی بماند. شاید مسئولیت والد در عصر دیجیتال فقط ثبت خاطرات کودکی نباشد، بلکه حفظ فرصت انتخاب برای بزرگسالیِ همان کودک نیز باشد.
آرشیوی از کودکی بدون امضای بازیگر نقش اول
زهرا صالحی، روانشناس و مشاور خانواده با بیان اینکه هر انسانی در طول زندگی، تصویری از گذشته خود میسازد که بخشی از آن را به یاد میآورد، بخشی را فراموش میکند و درباره بخشی دیگر تصمیم میگیرد که با دیگران به اشتراک بگذارد یا خصوصی نگه دارد، به خبرنگار ایمنا میگوید: برای بسیاری از کودکان امروز، این فرایند پیش از آنکه خودشان آغازش کنند، شروع شده است. دوربین والدین از سالهای ابتدایی زندگی آنها تصویربرداری میکند و شبکههای اجتماعی این تصاویر را از فضای خانه به فضای عمومی میبرند و نتیجه، نسلی است که ممکن است وقتی به سن انتخاب درباره هویت دیجیتال خود میرسد، از قبل گذشتهای آنلاین و به نسبت پرحجم داشته باشد.
وی با بیان اینکه در این میان، والدین نقش نخستین را در ساخت این گذشته دیجیتال بر عهده دارند، میافزاید: آنها انتخاب میکنند چه عکسی منتشر شود، کدام اتفاق روایت شود و چه بخشی از زندگی کودک در معرض دید قرار بگیرد. حتی سکوت و حذف نیز نوعی انتخاب است، چراکه آنچه منتشر نمیشود، بخشی از تصویر عمومی کودک را شکل نمیدهد، بنابراین هویت دیجیتال کودک میتواند تا حد زیادی حاصل مجموعهای از انتخابهای والدین باشد؛ انتخابهایی که در زمان انجامشان، کودک هنوز توانایی درک پیامدهای آنها را نداشته است.
روانشناس و مشاور خانواده با بیان اینکه یکی از چالشهای این وضعیت، فاصله میان کودکی که والدین میبینند و فردی است که کودک بعدها میشود، تصریح میکند: والد ممکن است انتشار یک تصویر قدیمی را بیاهمیت بداند، اما همان تصویر سالها بعد برای نوجوانی که در حال شکل دادن به هویت اجتماعی خود است، معنای متفاوتی داشته باشد. چیزی که برای والد خاطرهای شیرین و بیضرر است، ممکن است برای فرزند تصویری ناخوشایند، خجالتآور یا فقط متعلق به گذشتهای باشد که دیگر نمیخواهد با آن شناخته شود.
آرشیو دیجیتال کودک را میتوان نوعی میراث دانست
صالحی با اشاره به اینکه در گذشته، فاصله میان یک تجربه کودکی و دیده شدن آن توسط دیگران بیشتر بود، ادامه میدهد: امروز یک تصویر میتواند از همان لحظه ثبت شدن، وارد چرخهای از دیده شدن شود. دوستان، آشنایان و حتی افرادی که کودک هرگز آنها را ندیده است، ممکن است درباره بخشی از زندگی او اطلاعاتی داشته باشند. این مسئله میتواند مرز میان «منِ خصوصی» و «منِ اجتماعی» را برای کودک پیچیدهتر کند، زیرا دیگران ممکن است درباره او چیزهایی بدانند که خودش هرگز انتخاب نکرده است با آنها در میان بگذارد.
وی میگوید: از همین زاویه، آرشیو دیجیتال کودک را میتوان نوعی میراث دانست، اما میراثی که برخلاف آلبومهای قدیمی، تنها در اختیار صاحب آن نیست. این آرشیو ممکن است شامل عکسها، ویدئوها، روایتها و جزئیاتی از زندگی باشد که کودک بعدها بخواهد درباره آنها تصمیم بگیرد. پرسش اصلی این نیست که آیا والدین حق دارند خاطرات فرزندشان را ثبت کنند یا نه و مسئله این است که در فرایند ثبت و انتشار، چه مقدار از آینده انتخاب کودک نیز باید در نظر گرفته شود.
روانشناس و مشاور خانواده با بیان اینکه نسلی که با این شرایط رشد میکند، شاید نخستین نسلی باشد که باید بخشی از هویت دیجیتال خود را نه از صفر، بلکه از میراثی که دیگران برایش ساختهاند، مدیریت کند، اضافه میکند: این موضوع مسئولیت والدین را از ثبت کردن لحظهها فراتر میبرد و به مسئلهای درباره مرزهای هویت، اختیار و آینده کودک تبدیل میکند. شاید بهترین خاطرهای که یک والد میتواند برای فرزندش باقی بگذارد، فقط تصویری زیبا از کودکی او نباشد، بلکه این امکان باشد که وقتی بزرگ شد، خودش تصمیم بگیرد کدام تصویر از گذشتهاش را با جهان شریک شود.
شاید یکی از مهمترین تفاوتهای کودکی امروز با گذشته همین باشد که کودک دیگر تنها گذشتهای در ذهن خانواده ندارد؛ او ممکن است گذشتهای قابل جستوجو در فضای دیجیتال نیز داشته باشد. تصویری که والدین امروز با نیت ثبت یک خاطره منتشر میکنند، ممکن است سالها بعد در موقعیتی متفاوت دوباره دیده شود. آنچه برای والد یک لحظه شیرین و گذراست، برای فرزند میتواند بخشی دائمی از داستان زندگیاش باشد، البته نمیتوان هر انتشار تصویری را به معنای آسیب دانست و نمیتوان والدین را از ثبت خاطرات خانوادگی محروم کرد. مسئله، پیدا کردن مرزی میان ثبت خاطره و ساختن هویت دیجیتال دیگری برای کودک است و هرچه اطلاعات شخصیتر، جزئیتر و گستردهتر منتشر شوند، اهمیت این مرز بیشتر میشود، بهویژه وقتی کودک هنوز توانایی درک مخاطب، پیامدهای انتشار و ماندگاری محتوای آنلاین را ندارد.
در این میان، والدین بلاگر با مسئولیت پیچیدهتری روبهرو هستند. برای آنها کودک ممکن است همزمان فرزند، بخشی از زندگی خانوادگی و بخشی از روایت رسانهای باشد. همین همزمانی میتواند تصمیمگیری درباره انتشار محتوا را دشوار کند. وقتی تصویر کودک بخشی از هویت یک صفحه یا حتی منبع درآمد والد شده است، «آیا این محتوا برای انتشار مناسب است؟» نباید جای پرسش مهمتر را بگیرد که «آیا این محتوا حق انتخاب آینده کودک را محدود میکند؟»
کودک امروز باید روزی بتواند درباره تصویری که از خودش به جهان ارائه میدهد تصمیم بگیرد، همانطور که هر انسان دیگری حق دارد بخشی از زندگیاش را خصوصی نگه دارد و بخشی دیگر را با دیگران به اشتراک بگذارد. شاید مسئولیت والدگری در عصر دیجیتال از همینجا آغاز شود، نه فقط اینکه چه خاطراتی برای کودک ثبت میکنیم، بلکه اینکه چه مقدار از آینده او را برای انتخاب کردن باقی میگذاریم. گاهی محافظت از کودک به معنای ثبت نکردن یک لحظه است؛ لحظهای که شاید برای والد فراموشنشدنی باشد، اما حق دارد برای همیشه متعلق به خود کودک بماند.
منبع: ایمنا
