به گزارش خبرنویس، آلودگی هوا و افزایش مصرف بنزین، دولت را به سمت اجرای سیاستهای مختلف برای کاهش مصرف سوخت و ناترازی بنزین سوق داده است. در این میان، نوسازی خودروهای فرسوده یکی از مهمترین برنامههای دولت به شمار میرود؛ چراکه خودروهای قدیمی به دلیل سن بالا، فناوری قدیمیتر و احتمال افت عملکرد فنی، میتوانند سهم قابل توجهی در مصرف سوخت و انتشار آلایندهها داشته باشند.
دولت در تازهترین اقدام، اجرای آییننامه جدید ماده ۱۰ قانون ساماندهی صنعت خودرو را در دستور کار قرار داده است. این آییننامه ۲۴ تیرماه ۱۴۰۵ به تصویب هیئت وزیران رسید و در مردادماه ابلاغ شد. بر اساس این مقررات، خودروهایی که به سن فرسودگی میرسند، علاوه بر قرار گرفتن در فرآیند نوسازی، با محدودیتهایی در زمینه سوخت، تردد و نقلوانتقال مواجه خواهند شد.
با این حال، اجرای این سیاست یک پرسش اساسی ایجاد کرده است: آیا محدود کردن تردد خودروهای فرسوده میتواند مصرف بنزین را کاهش دهد یا اینکه به دلیل شرایط اقتصادی مالکان، با چالش جدی مواجه خواهد شد؟
دولت چه برنامهای برای خودروهای فرسوده دارد؟
فرشاد مقیمی، معاون وزیر صمت، اعلام کرده است که اجرای آییننامه جدید از هفته آینده وارد مرحله عملیاتی میشود. یکی از تغییرات مهم در این طرح، حذف قرعهکشی برای معرفی متقاضیان نوسازی است. بر این اساس، متقاضیانی که شرایط لازم را داشته باشند، بدون شرکت در قرعهکشی به خودروسازان معرفی خواهند شد.
خودروسازان نیز پیش از این مکلف شده بودند بخشی از ظرفیت تولید خود را به جایگزینی خودروهای فرسوده اختصاص دهند. سهم در نظر گرفتهشده برای این بخش ۲۰ درصد از ظرفیت تولید اعلام شده است.
دولت همچنین برای مالکان خودروهای فرسوده تسهیلاتی تا سقف ۴۰۰ میلیون تومان در نظر گرفته است. این تسهیلات با نرخ سود حدود ۸ درصد و بازپرداخت سهساله پیشبینی شده و قرار است با همکاری شبکه بانکی پرداخت شود.
در ظاهر، ترکیب محدودیت و مشوق مالی میتواند مالکان خودروهای قدیمی را به سمت اسقاط و خرید خودروی جدید سوق دهد؛ اما مسئله اصلی اینجاست که آیا این تسهیلات با قیمت خودروهای جایگزین و توان اقتصادی مردم تناسب دارد یا خیر.
ممنوعیت تردد در کلانشهرها
یکی از مهمترین بخشهای طرح جدید، محدودیت تردد خودروهای فرسوده در کلانشهرهاست.
بر اساس مقررات جدید، پلیس راهور مکلف شده کد جریمه مربوط به خودروهای فرسوده را در سامانه دوربینهای نظارتی تعریف کند. با این حال، این موضوع به معنای آن نیست که تمام خودروهای بالای ۲۰ سال از یک روز مشخص به شکل خودکار جریمه خواهند شد.
ابتدا خودروهای مشمول باید شناسایی شوند و اطلاعات آنها در اختیار پلیس قرار گیرد. سپس زمان آغاز اجرای محدودیت، محدوده تردد و نحوه ثبت تخلف مشخص خواهد شد.
جزئیات مربوط به مبلغ جریمه و زمان دقیق آغاز ثبت تخلف برای همه خودروهای شخصی بالای ۲۰ سال نیز هنوز به صورت عمومی اعلام نشده است.
بنابراین، اصل سیاست دولت مشخص است، اما اجرای عملی آن نیازمند طی شدن چند مرحله اجرایی خواهد بود.
۱۰ میلیون خودروی فرسوده در کشور
ابعاد این طرح بسیار گسترده است. بر اساس اعلام رئیس انجمن صنفی مراکز اسقاط خودروهای فرسوده کشور، حدود ۱۰ میلیون خودروی فرسوده در کشور وجود دارد و بخش قابل توجهی از این خودروها در شهرهای بزرگ تردد میکنند.
این خودروها فقط وسایل نقلیه شخصی نیستند. بخشی از آنها تاکسی، وانت، خودروهای حمل بار و خودروهایی هستند که صاحبانشان از آنها برای کسب درآمد استفاده میکنند.
به همین دلیل، برخورد با خودروهای فرسوده تنها یک مسئله زیستمحیطی یا حملونقلی نیست؛ بلکه موضوعی اقتصادی و معیشتی نیز محسوب میشود.
برای بسیاری از مالکان، خودرو قدیمیترین یا کمارزشترین دارایی خانواده نیست؛ بلکه وسیلهای است که با آن درآمد کسب میکنند. بنابراین، اگر تردد چنین خودرویی ممنوع شود، مالک باید امکان واقعی برای جایگزینی آن داشته باشد.
فرسودگی فقط به معنی خودروی خیلی قدیمی نیست
یکی از نکات مهم آییننامه جدید، تعریف سن فرسودگی است. بر اساس مقررات، سن فرسودگی برای سواریهای شخصی بنزینی، گازسوز، دوگانهسوز و دیزلی ۲۰ سال تعیین شده است. این رقم برای خودروهای شخصی هیبریدی ۲۳ سال و برای خودروهای شخصی برقی ۲۵ سال است.
برای خودروهای عمومی، سن فرسودگی پایینتر است. تاکسیها و سایر سواریهای عمومی درونسوز از ۱۲ سالگی در محدوده فرسودگی قرار میگیرند. این رقم برای سواری عمومی هیبریدی ۱۵ سال و برای سواری عمومی برقی ۲۰ سال تعیین شده است.
| گروه وسیله نقلیه | سن فرسودگی |
|---|---|
| سواری شخصی بنزینی، گازسوز، دوگانهسوز یا دیزلی | ۲۰ سال |
| سواری شخصی هیبریدی | ۲۳ سال |
| سواری شخصی برقی | ۲۵ سال |
| تاکسی و سایر سواریهای عمومی درونسوز | ۱۲ سال |
| سواری عمومی هیبریدی | ۱۵ سال |
| سواری عمومی برقی | ۲۰ سال |
این تعریف نشان میدهد که یک خودرو ممکن است از نظر فنی و اقتصادی همچنان وضعیت مناسبی داشته باشد، اما صرفاً به دلیل عبور از سن قانونی در گروه خودروهای فرسوده قرار بگیرد.
برای مثال، نیسان ماکسیما مدل ۱۳۸۳ یا تویوتا لندکروزر مدل ۲۰۰۶ ممکن است با وجود سن بالا، همچنان ارزش اقتصادی قابل توجهی در بازار داشته باشند. بنابراین صرف سن نمیتواند تصویر کاملی از وضعیت واقعی یک خودرو ارائه دهد.
آیا هر خودروی ۲۰ ساله واقعاً فرسوده است؟
این یکی از مهمترین پرسشها درباره سیاست جدید دولت است.
فرسودگی یک خودرو فقط به سن آن وابسته نیست. وضعیت موتور، سیستم سوخترسانی، میزان مصرف سوخت، سلامت کاتالیست، استاندارد آلایندگی و نحوه نگهداری خودرو نیز در میزان مصرف سوخت و آلایندگی تأثیر دارند.
ممکن است یک خودروی خارجی ۲۰ ساله که به خوبی نگهداری شده است، از نظر مصرف سوخت و آلایندگی وضعیت بهتری از یک خودروی داخلی کمسنتر داشته باشد.
در مقابل، خودرویی که به شکل نامناسب نگهداری شده یا تجهیزات کنترل آلایندگی آن از کار افتاده است، میتواند آلایندگی بسیار بیشتری ایجاد کند.
بنابراین اگر هدف اصلی دولت کاهش مصرف بنزین و آلودگی هواست، بهتر است در کنار سن خودرو، شاخصهایی مانند نتیجه معاینه فنی، میزان آلایندگی و مصرف واقعی سوخت نیز مورد توجه قرار گیرد.
مشکل اصلی؛ وام ۴۰۰ میلیون تومانی
دولت برای کمک به مالکان خودروهای فرسوده، تسهیلات ۴۰۰ میلیون تومانی با نرخ سود حدود ۸ درصد و بازپرداخت سهساله را در نظر گرفته است.
اما پرسش اینجاست که آیا این مبلغ برای خرید خودروی جایگزین کافی است؟
برای مثال، اگر مالک یک پراید قدیمی را در اختیار داشته باشد و ارزش خودرو را حدود ۳۵۰ میلیون تومان در نظر بگیریم، با اضافه شدن وام ۴۰۰ میلیون تومانی، مجموع منابع مالک حدود ۷۵۰ میلیون تومان خواهد بود.
در حالی که قیمت بسیاری از خودروهای جایگزین در بازار بالاتر از این رقم است. بنابراین مالک همچنان باید چند صد میلیون تومان از منابع شخصی خود برای خرید خودرو تأمین کند.
برای خانواری که سالها به دلیل محدودیت مالی از خودروی قدیمی استفاده کرده، تأمین این مبلغ آسان نیست.
از سوی دیگر، اگر خودروی فرسوده ارزش اقتصادی بالایی داشته باشد، وام ۴۰۰ میلیون تومانی نمیتواند انگیزه کافی برای اسقاط آن ایجاد کند.
در نتیجه، طرح دولت با دو گروه متفاوت مواجه است؛ برای مالک خودروی ارزانقیمت، تسهیلات ممکن است کافی نباشد و برای مالک خودروی گرانقیمت، تسهیلات جذابیت کافی ندارد.
خودروهای فرسوده؛ وسیله کار بسیاری از خانوارها
بخش مهمی از خودروهای فرسوده برای کسب درآمد استفاده میشوند.
راننده تاکسی، راننده حمل بار، صاحب وانت یا فردی که با خودرو فعالیت اقتصادی انجام میدهد، نمیتواند به راحتی خودروی خود را کنار بگذارد.
اگر تردد خودرو ممنوع شود اما خودروی جایگزین با شرایط مالی مناسب در اختیار مالک قرار نگیرد، نتیجه ممکن است کاهش درآمد خانوار باشد.
به همین دلیل، سیاست نوسازی باید میان هدف زیستمحیطی و واقعیت اقتصادی مردم تعادل برقرار کند.
دولت نمیتواند صرفاً با ممنوعیت و جریمه انتظار داشته باشد میلیونها مالک خودرو، منابع لازم برای خرید خودروی جدید را پیدا کنند.
تجربه موتورسیکلتهای فرسوده چه میگوید؟
تجربه طرحهای گذشته درباره موتورسیکلتهای کاربراتوری میتواند برای اجرای طرح جدید یک هشدار باشد.
در سالهای گذشته برنامههای مختلفی برای جمعآوری موتورسیکلتهای قدیمی و جایگزینی آنها با موتورسیکلتهای جدید اجرا یا مطرح شد، اما مشکلات اقتصادی مالکان باعث شد اجرای طرح با دشواری مواجه شود.
بخش قابل توجهی از موتورسیکلتهای قدیمی در اختیار افرادی قرار داشت که از آنها برای کسب درآمد استفاده میکردند.
در نتیجه، محدودیت استفاده از موتورسیکلت بدون فراهم شدن امکان خرید وسیله جایگزین، میتوانست مستقیماً معیشت این افراد را تحت تأثیر قرار دهد.
همین مسئله درباره خودروهای فرسوده نیز وجود دارد و میتواند اجرای طرح جدید را با چالش مواجه کند.
محدودیت سهمیه سوخت خودروهای فرسوده
یکی دیگر از بخشهای آییننامه جدید به سوخت مربوط میشود.
خودروهایی که به سن فرسودگی رسیدهاند، با محدودیتهایی در زمینه سهمیه سوخت مواجه خواهند شد و از سهمیه سوخت با نرخهای اول و دوم بهرهمند نخواهند شد.
با این حال، باید میان کارت سوخت و سهمیه سوخت تفاوت قائل شد. فرسوده شدن خودرو به معنای ابطال فوری و همیشگی کارت سوخت نیست.
مالکانی که در سامانه مربوط به جایگزینی خودروهای فرسوده ثبتنام کنند و شرایط لازم را داشته باشند، میتوانند مطابق مقررات برای کارت سوخت اقدام کنند.
بنابراین، نباید تصور کرد که صرف رسیدن خودرو به سن فرسودگی به معنی قطع کامل و فوری امکان دریافت سوخت است.
نقلوانتقال خودروهای فرسوده
محدودیتهای جدید تنها به تردد و سوخت محدود نمیشود و موضوع نقلوانتقال و تعویض پلاک نیز مطرح شده است. با این حال، این مسئله به معنای ممنوعیت خریدوفروش تمام خودروهای فرسوده در سراسر کشور نیست.
طبق مقررات، محدودیتهایی برای نقلوانتقال و تعویض پلاک خودروهای فرسوده در کلانشهرها در نظر گرفته شده و جزئیات اجرای آن باید از سوی دستگاههای مسئول اعلام شود. بنابراین، مالک یک خودرو که در گروه فرسوده قرار گرفته است، لزوماً به این معنا نیست که در تمام نقاط کشور امکان فروش خودرو را از دست خواهد داد.
وضعیت خودروهای تاکسی و عمومی
خودروهای عمومی به دلیل سن فرسودگی پایینتر، یکی از مهمترین گروههای مشمول این طرح هستند. تاکسیها و سایر سواریهای عمومی درونسوز از سن ۱۲ سالگی وارد محدوده فرسودگی میشوند. بنابراین، فشار نوسازی بر این گروه بسیار بیشتر از خودروهای شخصی است.
این موضوع از نظر اقتصادی اهمیت دارد، زیرا بسیاری از رانندگان تاکسی و خودروهای عمومی درآمد خود را مستقیماً از وسیله نقلیه خود به دست میآورند.
اگر برنامه جایگزینی خودروهای عمومی با تسهیلات مناسب همراه نباشد، محدودیت تردد میتواند بخشی از ظرفیت حملونقل شهری را نیز کاهش دهد.
بیش از ۲۰ میلیون وسیله نقلیه فرسوده یا در آستانه فرسودگی
ابعاد کلی بحران نیز نشان میدهد که اجرای طرح جدید ساده نخواهد بود.
بر اساس آمارهای اعلامشده، بیش از ۲۰ میلیون خودرو و موتورسیکلت فرسوده یا در مرز فرسودگی در کشور وجود دارد.
در آمار تفکیکی، تعداد موتورسیکلتهای فرسوده یا در آستانه فرسودگی بیش از ۱۱ میلیون دستگاه اعلام شده است. تعداد خودروهای سواری نیز بیش از ۷.۵ میلیون دستگاه، وانتها بیش از ۲ میلیون دستگاه و تعداد کامیون، کامیونت و کشندههای فرسوده یا در آستانه فرسودگی حدود ۲۹۴ هزار دستگاه برآورد شده است.
| گروه وسیله نقلیه | تعداد فرسوده یا در مرز فرسودگی |
|---|---|
| موتورسیکلت | ۱۱,۳۹۵,۲۳۸ دستگاه |
| خودروی سواری | ۷,۵۵۲,۷۳۰ دستگاه |
| وانت | ۲,۰۶۸,۵۷۱ دستگاه |
| کامیون، کامیونت و کشنده | ۲۹۴,۰۹۶ دستگاه |
| اتوبوس | ۵۹,۷۶۲ دستگاه |
| مینیبوس | ۹۷,۴۵۷ دستگاه |
از سوی دیگر، از ابتدای سال ۱۴۰۳ تاکنون بیش از ۶۰۰ هزار وسیله نقلیه فرسوده اسقاط شده است.
مقایسه این عدد با تعداد کل خودروها و موتورسیکلتهای فرسوده نشان میدهد که برای حل کامل مشکل، سرعت اسقاط باید به شکل محسوسی افزایش پیدا کند.
آیا ممنوعیت تردد به کاهش مصرف بنزین منجر میشود؟
در نگاه نخست، پاسخ مثبت است. خودروهای قدیمیتر در بسیاری از موارد مصرف سوخت بالاتری دارند و خروج آنها از چرخه تردد میتواند به کاهش مصرف بنزین کمک کند.
اما میزان اثرگذاری این سیاست به خودروهایی که جایگزین آنها میشوند نیز بستگی دارد.
اگر یک خودروی فرسوده با خودروی جدیدتر و کممصرفتر جایگزین شود، احتمالاً مصرف سوخت کاهش پیدا میکند.
اما اگر مالک به دلیل ناتوانی مالی خودرو را اسقاط نکند و صرفاً استفاده از آن محدود شود، اثر مستقیم طرح بر مصرف بنزین کمتر خواهد بود.
از طرف دیگر، اگر فرد برای جبران محدودیت خودروی شخصی به استفاده بیشتر از سایر وسایل نقلیه روی بیاورد، بخشی از آثار مورد انتظار سیاست ممکن است تغییر کند.
بنابراین، کاهش مصرف بنزین تنها با ممنوعیت تردد محقق نمیشود و به یک برنامه جامع نوسازی نیاز دارد.
راهکار چیست؟
اگر هدف اصلی دولت کاهش مصرف سوخت و آلودگی هواست، اجرای موفق طرح نیازمند ترکیبی از سیاستهای مختلف است.
نخست، تسهیلات نوسازی باید با قیمت واقعی خودروهای جایگزین متناسب باشد. وام ۴۰۰ میلیون تومانی برای بخش بزرگی از متقاضیان کافی نیست و باید در کنار ارزش گواهی اسقاط و آورده مالک، امکان خرید خودروی جدید را فراهم کند.
دوم، باید میان خودروهای واقعاً آلاینده و خودروهایی که صرفاً به دلیل سن بالا در گروه فرسوده قرار میگیرند، تفاوت قائل شد.
سوم، برای خودروهای معیشتی مانند تاکسیها و وانتها باید برنامه ویژهای در نظر گرفته شود تا مالک پس از اسقاط خودرو، منبع درآمد خود را از دست ندهد.
چهارم، اجرای ممنوعیت تردد باید مرحلهای باشد. پیش از اعمال جریمه گسترده، لازم است مالکان خودروهای مشمول شناسایی شوند و امکان واقعی برای جایگزینی در اختیار آنها قرار گیرد.
اصل نوسازی خودروهای فرسوده از نظر کاهش مصرف سوخت، کاهش آلایندگی و افزایش ایمنی قابل دفاع است. با این حال، موفقیت آن به نحوه اجرا وابسته است.
دولت از یک سو قصد دارد با محدودیت تردد، سوخت و نقلوانتقال، استفاده از خودروهای فرسوده را دشوارتر کند و از سوی دیگر، تسهیلاتی تا سقف ۴۰۰ میلیون تومان برای جایگزینی در نظر گرفته است.
اما مسئله اصلی، فاصله میان این مشوقها و قیمت واقعی خودروهای جایگزین است.
برای مالک خودرویی مانند پراید قدیمی، حتی با دریافت وام ۴۰۰ میلیون تومانی ممکن است خرید خودروی جدید به منابع بیشتری نیاز داشته باشد. در طرف مقابل، برای مالک خودروی ۲۰ ساله اما گرانقیمتی مانند برخی خودروهای وارداتی، همین تسهیلات انگیزه کافی برای اسقاط ایجاد نمیکند.
از سوی دیگر، تعریف فرسودگی بر اساس سن خودرو نیز محل بحث است. یک خودروی ۲۰ ساله الزاماً از نظر فنی و آلایندگی مشابه خودروی ۲۰ ساله دیگری نیست و بهتر است شاخصهایی مانند معاینه فنی، میزان آلایندگی و مصرف سوخت نیز در سیاستگذاری مورد توجه قرار گیرند.
بنابراین، اگر دولت بخواهد طرح ممنوعیت تردد خودروهای فرسوده را به نتیجه برساند، صرفاً افزایش محدودیتها کافی نیست. نوسازی زمانی اتفاق میافتد که مالک خودرو همزمان با الزام به خروج خودروی فرسوده، امکان واقعی و اقتصادی خرید خودروی جایگزین را نیز داشته باشد.
در غیر این صورت، ممکن است طرح روی کاغذ بتواند تردد خودروهای فرسوده را محدود کند، اما در عمل بخشی از مالکان را با مشکل معیشتی، بخشی دیگر را با کاهش ارزش دارایی و دولت را با چالش اجرای یک طرح گسترده مواجه کند.
پایان خبر / رکنا / کدخبر 1239376
منبع: رکنا
