سقوط آزاد مصرف برنج در ایران؛ ایرانیان چند کیلوگرم برنج در سال مصرف می‌کنند؟

بنا به منابع تاریخی، کشت برنج در ایران از دوره ساسانیان رواج یافت. البته برنج در آن زمان غذای سراسری نبوده و به صورت یکپارچه در همه نقاط ایران مصرف نمی‌شده. در قرون بعدی نیز انواع مختلف برنج در ایران کشت شد و به‌مرور توسط کشاورزان ایرانی انواع جدیدتر و مرغوب‌تر نیز به وجود آمد که بیشتر باب میل ایرانی‌ها بود. به این ترتیب بود که برنج به مرور به سفره ایرانیان افزوده شد. زمانی که این کالا به یکی از اصلی‌ترین ارکان سفره ایرانیان تبدیل شد گمان آن نمی‌رفت که روزی در تیتر اخبار، صحبت از کاهش مصرف آن به میان بیاید آن هم به دلیل افزایش قیمت و تنگی معیشت. محاسبات اکوایران نشان می‌دهد که در سال‌های اخیر، مصرف برنج میان ایرانیان کاهش یافته است.

مرکز آمار داده‌های بودجه خانوار ایرانیان را تا سال 1403 منتشر کرده است. این داده‌ها متشکل از خانوارهای نمونه است که مخارج و درآمدهای خانوارهای ساکن در کشور را نشان می‌دهد. همچنین منبع درآمدها و مقصد هزینه‌ها را نیز معین کرده و شامل ویژگی‌های هر خانوار نیز می‌شود.

یکی از مهم‌ترین کاربردهای این مجموعه داده‌ها شناسایی هزینه‌کرد و میزان مصرف هر خانوار برای کالاهای مختلف است. از همین‌رو در این گزارش روند مصرف برنج به تفکیک برنج داخلی و خارجی برای خانوارهای نمونه در یک ماه مشخص از سال 1390 تا 1403 مورد بررسی قرار گرفته است. اعداد و ارقام نشانگر موارد قابل توجه و البته نگران‌کننده است که در ادامه به آن پرداخته خواهد شد. لازم به ذکر است که داده‌های استخراج شده از هزینه درآمد خانوارها به تفکیک دهک‌ها به‌ صورت متوسط برآورد شده‌اند.

مصرف برنج  سال 1390 در قله

مجموع مصرف برنج خانوارهای منتخب در سال 1390 به طور متوسط حدود 12 کیلو بوده است. ترکیب مصرف هم در این سال به ترتیب 8.3 کیلو برنج خارجی و 3.7 کیلو برنج داخلی بوده است. این‌ها درحالی است که در سال‌های بعد مجموع برنج مصرفی خانوارها کاهش یافته و این امر در برنج خارجی محسوس‌تر اتفاق افتاده است. به‌نظر می‌رسد که در سال 1390 به علت وفور درآمدهای نفنی، ارز ارزان و اعطای یارانه طرح هدفمندسازی معادل 45 دلار به هر نفر، مصرف برنج در سطوح بالایی قرار داشته است. به‌ بیان ساده‌تر در آن بازه زمانی چون قیمت ارز به دلیل وفور منابع ارزی پایین‌تر بوده، واردات به صرفه‌تر شده و قیمت برنج خارجی نسبت به داخلی پایین‌تر بوده است. از طرف دیگر یارانه 45 دلاری به هر نفر نیز اثر درآمدی داشته و در مجموع منجر به بالا بودن مصرف برنج، به ویژه برنج خارجی و وارداتی شده است.

اما بعد از بدتر شدن وضعیت معیشتی خانوارها به دلیل تحریم‌های آمریکا و افزایش تورم، مصرف برنج در خانوارهای نمونه کاهش پیدا کرد. این روند کاهشی تا سال 1393 ادامه یافت. در این بین مصرف برنج خارجی کاهش بیشتری را تجربه کرد که عمدتا در نتیجه افزایش نرخ ارز بعد از محدودیت‌های فروش نفت بود.

مصرف برنج به پایین‌ترین مقدار خود رسید

تحولات مربوط به گشایش در روابط بین ایران و غرب در سال 1393 و 1394 که منجر به امضای توافق برجام و رفع موقت تحریم‌ها شد، موجب شد تا مصرف برنج در میان خانوارهای ایرانی اندکی بیشتر شود. به‌طوری که به صورت میانگین مصرف برنج یک خانوار ایرانی از 9.45 کیلو در سال 1393 به 9.62 کیلو در سال 1396 افزایش پیدا کرد. رقمی که همچنان پایین‌تر از 10 کیلو بود؛ احتمالا در این سال‌ها خانوارهای ایرانی به علت افزایش قیمت برنج به کالاهای جانشین مانند نان تمایل پیدا کرده‌اند.

بعد از خروج آمریکا از برجام و بازگشت مجدد تحریم‌ها، مصرف برنج خانوارها روندی نزولی یافت و به‌نظر می‌رسد اعطای یارانه‌ در سال‌های 1398 و 1401 نیز نتوانسته منجر به افزایشی شدن مصرف برنج خانوارها شود و تنها نقش ثبات‌دهنده داشته است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد براساس آخرین داده‌های هزینه درآمد خانوارها که در سال 1403 منتشر شده به صورت میانگین مصرف برنج یک خانوار در ماه سرشماری 6.52 کیلو بوده که پایین‌ترین مقدار از سال 1390 است. رقمی که برآیند اثر تحریم‌های بین‌المللی و افزایش تورم در اقتصاد ایران است؛ رخدادهایی که از سال 1390 آغاز شده و تا امروز ادامه یافته‌اند.