اکوایران: جهش بیسابقه قیمت برنج در سال ۱۴۰۴، پس از سه سال ثبات نسبی، نشان میدهد افزایش هزینههای سرخرمن به عامل اصلی تورم این کالای پرمصرف در سفره ایرانیها تبدیل شده است.
وقتی به سفره خانوار ایرانی دقت میکنیم یکی از پرمصرفترین اقلام برنج است. برنج با غذاها و سبک زندگی ایرانی طوری عجین شده که تغییرات قیمتی آن میتواند فشار زیادی به مصرف خانوار وارد کند. به همین دلیل نیز همواره یکی از برنامههای تجاری کشور، واردات برنج خارجی بوده تا کمبود برنج داخل را جبران کند و اجازه افزایش قیمت به این کالای پرمصرف در سفره ایرانیها ندهد.
اما آمارها نشان میدهد این سیاست دولت تنها تا اواخر سال ۱۴۰۳ کارساز بوده است؛ از انتهای این سال قیمت برنج به یکباره رشد چشمگیری را تجربه کرده است. جالب اینجاست که بخش اعظمی از این افزایش قیمت به از سرخرمن نشات میگیرد ولی علیت آن در تعادل عمومی اقتصاد مشخص نیست. ممکن است این افزایش قیمت از سمت تقاضا، عرضه را تحریک کرده باشد و یا بلعکس.
وضعیت قیمت برنج در چهار سال اخیر
دادههای مرکز آمار ایران حکایت از آن دارد که از سال ۱۴۰۱ تا اواخر ۱۴۰۳، قیمت برنج سر زمین در محدوده کیلویی ۶۰ هزار تومان تا ۱۰۰ هزار تومان در نوسان بوده است. همچنین زمانیکه این برنج به مصرفکننده نهایی میرسیده بین ۱۰۰ تا ۱۲۰ هزار تومان فروش میرفته.
در این میان قیمت برنج خارجی همواره طوری تعیین میشده که از قیمت سر زمین ارزانتر تمام شود تا خانوار ایرانی یک گزینه مقرون به صرفهتر برای جایگزینی برنج ایرانی داشته باشد. از ابتدای سال ۱۴۰۱ تا اواخر ۱۴۰۳، برنج خارجی بین ۴۰ تا ۶۰ هزار تومان به دست مصرفکننده رسیده است. همچنین آمارها نشان میدهد قیمت برنج خارجی همواره بین ۲۰ تا ۵۰ درصد ارزانتر از قیمت برنج ایرانی سر زمین و بین ۴۰ تا ۷۰ درصد ارزانتر از قیمت برنج ایرانی در فروشگاهها بوده است.
سال ۱۴۰۴، سالی متفاوت برای این محصول بود. قیمت تمامی انواع برنج از تعادل سه ساله خود خارج شد و به یکباره جهش ناگهانی را تجربه کرد. به طوریکه قیمت برنج سرخرمن از کیلویی ۹۹ هزار تومان در اسفند ۱۴۰۳ به ۳۶۹ هزار تومان در اسفند سال گذشته رسید. همچنین قیمت برنج ایرانی در فروشگاهها از کیلویی تا ۱۵۰ هزار تومان تا ۴۳۳ هزار تومان افزایش یافت. برنج خارجی نیز که قرار بود جانشین برنج ایرانی در صورت افزایش قیمت باشد، خود از کیلویی ۷۵ هزار تومان به ۲۲۳ هزار تومان رسید. هرچند آمارها نشان میدهد سیاستهای تجاری تمام سعی خود را در کنترل قیمت برنج خارجی به کار بسته اما در نهایت جهش قیمتی این نوع برنج در اسفند سال گذشته به وقوع پیوسته است.
سهم قیمت کشاورز از قیمت نهایی برنج
باید دقت داشت که قیمت برنج ایرانی در فروشگاه به عوامل متعددی وابسته است که مهمترین عامل آن قیمت برنج سرخرمن است. قیمت برنج سرخرمن در حقیقت قیمت تمام شده برنج را برای کشاورز نشان میدهد. در قیمت برنج سرخرمن هزینه کاشت، برداشت و آبیاری لحاظ شده است. قیمت سرخرمن برای تمامی فصول به جز بهار اعلام میشود چرا که در این فصل برداشت و فروش برنج سرخرمن وجود ندارد.
بر اساس دادههای مرکز آمار و محاسبات اکوایران، سهم قیمت سرخرمن از قیمت نهایی فروشگاه همواره بین ۶۰ تا ۸۵ درصد بوده است (البته استثناعا در تابستان سال ۱۴۰۲ این سهم به ۴۰ درصد رسیده که ممکن است یکی از دلایل آن مربوط به افزایش بارش و کاهش شدید قیمت سرخرمن باشد. لذا سایر عوامل واسطهای اجازه کاهش قیمت را به این محصول نداده و محصول به روال قیمتی سابق توزیع شده است).
پس به نوعی میتوان گفت قیمت نهایی این محصول بیشتر از اینکه به عوامل واسطهای مربوط باشد به قیمت سر زمین ارتباط دارد. آمارها نشان میدهد این ارتباط در سال گذشته بیشتر هم شده و تا ۸۵ درصد افزایش یافته که بالاترین میزان وابستگی قیمت نهایی به قیمت کشاورز است.
بررسی تورم برنج در چهار سال گذشته
همانطور که در قیمت برنج قابل مشاهده است، تورم برنج از سال ۱۴۰۱ تا اواخر ۱۴۰۳ معنی دار نبوده است. در در برهههایی تورم این محصول منفی بوده یعنی قیمت برنج کاهش پیدا کرده است. از اوایل سال ۱۴۰۴، تورم نقطه به نقطه برنج داخلی به شدت اوج گرفت تا جایی که با افزایشی بیسابقه در زمستان سال گذشته به بیش از ۱۸۸ درصد رسید. به عبارتی قیمت برنج داخلی در زمستان سال گذشته نسبت به زمستان ۱۴۰۳، بیش از ۱۸۸ درصد افزایش پیدا کرد. اما سوال اینجاست افزایش قیمت ایجاد شده در این محصول، به چه دلیل بوده و سهم کشاورز از این تورم چقدر است؟
برای پاسخ به این سوال باید دقت داشت که سهم اعظمی از تورم ایجاد شده از افزایش قیمت برنج سرخرمن نشات گرفته است. مثلا در زمستان ۱۴۰۴، حدود ۱۸۰ واحد درصد از کل تورم ۱۸۸ درصدی برنج به دلیل افزایش قیمت برنج سرخرمن بوده و تنها ۸ واحد درصد به عوامل دیگر تعلق داشته است. ولی آیا افزایش هزینه برنج برای کشاورز باعث این تورم شده؟ هم میتوان گفت بله، هم میتوان گفت خیر.
اینجا باید اقتصاد این محصول را از دو سمت تقاضا و عرضه مورد ارزیابی قرار داد. از آنجایی که در سال گذشته تورم کل کشور افزایشی شده و در نتیجه جهش تورمی، قیمتهای نسبی در اقتصاد بهم ریخته است؛ لذا قیمت برنج ایرانی نیز در فروشگاهها با افزایش مواجه شد. همین افزایش قیمت انتظاری برای کشاورز و کارگران سرزمین ایجاد کرد که درآمد آنها نیز در نتیجه این افزایش قیمت، مطلوبتر شود. پس یک چرخه در عرضه و تقاضای این محصول شکل گرفت و پس از آن افزایش هزینههای سمت عرضه (سرخرمن) محرک قیمت تقاضا در فروشگاهها شد.
در مجموع شاید بتوان گفت سهم بالایی از افزایش قیمت برنج ایرانی از سرزمین نشات گرفته اما لزوما این چرخه افزایش قیمت از تورم سرخرمن آغاز نشده است.
منبع: اکوایران
